Niepokorna Elisabeth Fremantle. Powieść o Artemisii Gentileschi
Julia WollnerNiepokorna Elizabeth Fremantle opowiada historię Artemisii Gentileschi – wybitnej barokowej malarki urodzonej w Rzymie, której losy naznaczył wielki talent, doświadczenie przemocy i niezłomna walka o kobiecą niezależność.
(redaktorka naczelna „Lente”) Miłośniczka antycznego Rzymu, zapachu neroli i dramatów Pirandella, z drugim domem w Andaluzji. Od kilkunastu lat zajmuje się popularyzacją kultury śródziemnomorskiej. Jest doktorką italianistyki, żoną Izraelczyka, kawoszką i niedoszłą archeolożką. www.julia-wollner.com
Materiał powstał w ramach płatnej współpracy z wydawnictwem Albatros.
Fabularyzowana opowieść o losach najsłynniejszej malarki XVII wieku, Artemisii Gentileschi, trafia w moje ręce w tym samym czasie, kiedy nagłówki światowych mediów krzyczą o sprawie wykorzystywania tysięcy kobiet przez znanego finansistę i szerokie grono jego prominentnych znajomych. Dzieje barokowej artystki i historia współczesnego przestępcy seksualnego nie spotykają się oczywiście na poziomie faktów; trudno jednak nie zauważyć mechanizmów władzy działających podobnie w obu przypadkach. Kluczowe okazuje się milczenie instytucji, ochrona wpływowych mężczyzn oraz koszt, jaki ponoszą osoby poszkodowane, gdy próbują publicznie mówić o doznanych krzywdach.
Opowieść o życiu Artemisii Gentileschi jest bowiem historią pasji i miłości do sztuki, ale także przemocy oraz walki o sprawiedliwość. Mamy początek XVII stulecia. Młoda artystka, wcześnie osierocona przez matkę, wychowuje się w rodzinie uznanych rzymskich malarzy. Obdarzona jest niezwykłym talentem, jednak o tym, czy będzie mogła dalej tworzyć, decydować ma jej przyszły mąż. Promykiem nadziei staje się więc znajomość z niejakim Tassim – nauczycielem malarstwa, który zdaje się podzielać jej podejście do sztuki. Kiedy ten brutalnie wykorzystuje ją w jej własnym domu, świat dziewczyny wali się w gruzy. Zamiast ochrony spotykają ją publiczne oskarżenia, proces sądowy i konieczność udowodnienia własnej prawdomówności. To upokarzające doświadczenie mogłoby ją złamać, lecz dzieje się wręcz odwrotnie – dodaje jej siły do walki o niezależność i ukształtuje jej malarstwo. Artemisia wyrazi swój gniew, malując biblijne sceny pełne napięcia i przemocy. Setki lat później krytycy nazwą jej obrazy „krzykiem wojennym uciskanych kobiet”.
Angielska pisarka Elizabeth Fremantle prowadzi czytelnika przez kluczowe etapy życia Artemisii Gentileschi: od nauki w pracowni ojca, przez doświadczenie przemocy i upokarzający proces sądowy, po moment odzyskiwania sprawczości poprzez sztukę. Rzymska artystka ukazana zostaje jako postać funkcjonująca w świecie, który nie daje kobietom możliwości samostanowienia; jest przy tym w pełni świadoma własnego talentu, a z czasem odkrywa także drzemiącą w niej siłę ducha. Jak na autorke bestsellerowych powieści historycznych przystało, także w przypadku Niepokornej Fremantle nie proponuje nam klasycznej biografii, lecz literacką rekonstrukcję przeżyć kształtujących bohaterkę, dla której twórczość staje się formą oporu i nadzieją na przetrwanie.
Powieść Fremantle to lektura angażująca i trzymająca w napięciu, a jednocześnie doskonale przygotowana i udokumentowana. Sposób, w jaki autorka zachęca do odkrywania fascynującego świata włoskiego malarstwa, wzbudził zachwyt publiczności i przyniósł jej uznanie krytyków. Dwa lata temu „Times” i BBC Culture uznały Niepokorną za książkę roku. Niestety, poza inspirowaniem do poznawania historii sztuki, książka ta stanowi również przyczynek do smutnej refleksji. Opowieść o procesie Artemisii Gentileschi pokazuje, jak w XVII wieku ciężar dowodu i wstydu spadał na ofiarę; bieżące wydarzenia dowodzą, że podobne schematy funkcjonują także we współczesnym świecie, choć zmieniły się język i kontekst. Zestawienie tych historii nie ma oczywiście na celu ich zrównania, lecz uświadomienie ciągłości struktur, przeciwko którym dziś próbujemy budować bardziej sprawiedliwe narracje. Nie wolno nam w tych próbach ustawać, a książkę Fremantle zdecydowanie warto przeczytać.
Elisabeth Fremantle, Niepokorna, tłumaczyła Izabela Matuszewska, Albatros 2026
