książki inspiracje

Czy można oszukać przeznaczenie? Fatum, bunt i wolność w powieści Pod czarnym słońcem Italii

Renia Respondek

Faszystowskie Włochy, buntowniczy region Romanii i dwie bohaterki stojące po różnych stronach barykady. Wstrząsającą książkę Nicoletty Verny Pod czarnym słońcem Italii nie bez przyczyny uhonorowano nagrodami i wyróżnieniami – opowiada ona poruszającą historię, ale także skłania do refleksji nad ludzkim przeznaczeniem.

Materiał powstał w ramach płatnej współpracy z wydawnictwem Książnica.

Czy cokolwiek zależy w życiu od nas samych? A może jesteśmy tylko bezwolnymi wykonawcami tego, co zostało nam zapisane przy narodzeniu? Już starożytni Grecy używali pojęcia moira dla określenia przydzielonej człowiekowi części losu, od którego uciec nie mogli nawet potężni bogowie; Rzymianie z kolei wierzyli w fatum, czyli słowo boskie, którego spełnienie było nieuniknione.

Problem ten zajmuje także współczesnych filozofów. Nie pytają oni wprawdzie, czy nasz los jest z góry ustalony, ale zastanawiają sie, na ile człowieka można nazwać wolnym. Czy jego wybory rzeczywiście należą do niego, czy raczej wynikają z biologii, wychowania, historii i norm społeczecznych? A jeśli nie mamy pełnej kontroli nad własnym życiem, czy nadal ponosimy odpowiedzialność za swoje czyny?

Nicoletta Verna Pod czarnym słońcem Italii

W te rozważania doskonale wpisuje się postać Redenty, głównej bohaterki powieści Nicoletty Verny Pod czarnym słońcem Italii. Jej los wydaje się przesądzony, zanim jeszcze przyjdzie na świat. Świadczy o tym nawet jej imię, ewidentnie nawiązujące do włoskiego czasownika redimere: ‘odkupić’, ‘wybawić’, ‘uwolnić od winy’. Rodzina nadaje je dziewczynce w związku z dotyczącym jej przesądem i za wszelką cenę próbując odwrócić okrutny los. Matka Redenty, straciwszy wcześniej dwóch synów, korzysta z rady lokalnego znachora i odprawia obrzęd, dzięki któremu trzecie dziecko ma urodzić się „ze zmazą” – dzięki temu czwarte i kolejne będą mogły przyjść na świat zdrowe. Nikt jednak nie wie, na czym polegać ma rzeczona „zmaza”, zaś życie Redenty od najmłodszych lat wydaje się pasmem nieustannych nieszczęść. Rodzi się w dniu porwania socjalistycznego polityka Giacoma Matteottiego; ma niesprawną nogę, a otoczenie szybko uznaje, że jej obecność przynosi pecha. Mimo odrzucenia i samotności udaje jej się jednak zachować niezwykłą wrażliwość i otwartość na drugiego człowieka.

Nicoletta Verna Pod czarnym słońcem Italii

Paradoksalnie jednak to nie fatum ciążące na bohaterce wydaje się w tej powieści najbardziej wstrząsające. Jeszcze bardziej przejmujący okazuje się fakt, że wydarzenia opisane przez włoską autorkę osadzone są w realiach historycznych. Verna maluje brutalny obraz regionu Romania (włos. Romagna), gdzie oddziały faszystów zwalczają opór partyzantów. Ze szczegółami pokazuje okrucieństwo wojny, w której przemoc dotyka zarówno walczących, jak i ludność cywilną, bez względu na jej polityczne sympatie.

Sama Redenta znajduje się niejako po faszystowskiej stronie barykady, choć nie z własnego wyboru. Jej ojciec jest zagorzałym zwolennikiem Mussoliniego, a mąż, Vetro, wysoko postawionym faszystą, człowiekiem bezwzględnym i brutalnym. Redenta nie podziela jednak ich ideologii; obce jest jej jakiekolwiek okrucieństwo. Stopniowo odnajduje w sobie siłę, aby przeciwstawić się złu. Jej historia pokazuje, że w czasach terroru granice między odwagą a tchórzostwem, oporem a uległością nie zawsze przebiegają tam, gdzie wyznaczają je ideologiczne podziały.

 

Obok Redenty poznajemy także losy drugiej bohaterki, niejakiej Iris, która przyszła na świat jako nieślubne dziecko i dorastała w biednej wsi u boku matki nauczycielki. W przeciwieństwie do łagodnej, niewykształconej i przyzwyczajonej do podporządkowania się innym Redenty, Iris wyrasta na kobietę niezależną, niepokorną i świadomą własnej wartości. Angażuje się w działalność włoskiego ruchu oporu, gotowa ryzykować życie w walce z faszyzmem. Choć obie bohaterki różnią się niemal wszystkim – pochodzeniem, temperamentem, wykształceniem i sposobem patrzenia na świat – łączy je niezwykła determinacja i zdolność przeciwstawiania się okrucieństwu. Ich historie, początkowo rozwijające się niezależnie, z czasem splatają się w zaskakujący sposób. Redenta pojawia się w najtrudniejszym momencie życia Iris i, zgodnie ze swoim imieniem, okazuje się dla niej prawdziwą odkupicielką. Choć sama cierpi z powodu wyborów podejmowanych przez swoich najbliższych, podejmuje walkę o sprawiedliwość i o życie Iris, nie bacząc na własną gehennę. Wracamy więc do pytania, czy Redenta rzeczywiście była przeklęta i czy wszystko, co przeszła, stanowiło „zmazę” zapowiedzianą przez znachora. A może jej nieszczęścia okazały się po prostu wypadkową czasów, w których się urodziła, miejsca, w którym przyszło jej żyć, i ludzi, którzy sprowadzili ją na świat i otaczali na co dzień?

Nicoletta Verna Pod czarnym słońcem Italii

Redenta nie poddała się i stała się bohaterską buntowniczką. Czy w ten sposób wygrała z fatum? Verna nie daje jednoznacznej odpowiedzi – i na tym polega właśnie siła jej powieści. Gdyby autorka rozstrzygnęła, że los można pokonać, byłaby to pociecha zbyt tania, by w nią uwierzyć; gdyby przekonywała, że wszystko jest z góry zapisane, odebrałaby swoim bohaterkom sens ich wyborów. Zamiast tego pokazuje coś znacznie trudniejszego, a zarazem prawdziwego: że nie mamy wpływu na wiele okoliczności własnego życia. Nie wybieramy czasu, w którym się rodzimy, miejsca, w którym dorastamy, ani ludzi, którzy nas wychowują. Redenta i Iris urodziły się w regionie Romania w okresie, w którym przemoc stawała się codziennością, a wybór strony wydawał się dla wielu kwestią przetrwania, nie przekonań.

Nicoletta Verna Pod czarnym słońcem Italii

A jednak to, co w tej opowieści najważniejsze, dzieje się w przestrzeni, którą los pozostawia człowiekowi. Obie bohaterki stoją po przeciwnych stronach, ale każda w swoim momencie musi zdecydować, kim chce być wobec cudzego cierpienia. Wybory te kosztują je bardzo wiele, a mimo to zwycięża nie zemsta, lecz solidarność. Tym samym książka odpowiada na pytanie, które pojawiło się na początku. Nie chodzi o to, czy jesteśmy wolni w sensie absolutnym, ale o to, że nawet w najcięższych okolicznościach pozostaje nam odpowiedzialność za własne czyny. Myśl ta nabiera dodatkowej wagi, gdy pamiętamy o historycznym tle powieści. Dla ludzi, którzy go doświadczyli, faszyzm nie był abstrakcyjną ideologią, lecz codziennością: wyborami ojców i braci, strachem sąsiadów, rozdarciem rodzin. Verna przypomina, że historia nie składa się z bezosobowych procesów, tylko z decyzji konkretnych ludzi. I choć z książki nie dowiemy się, czy można oszukać przeznaczenie, to warto pamiętać, że nasze wybory, także te najmniejsze i pozornie nieistotne, układają się w historię, za którą wspólnie odpowiadamy.

Nicoletta Verna, Pod czarnym słońcem Italii, tłumaczyła Agata Pryciak, Książnica 2026