Autor: julia

Posted on by

Poezja, polityka i fizyczność. O ciele według Dantego

Rok 1300. Dante Alighieri, florentyńczyk, poeta i polityk zaczyna pisać swoje najsłynniejsze dzieło – Komedię, która dopiero dwa wieki po jego śmierci otrzyma epitet Boska. Poeta wciąż jeszcze opłakuje zmarłą osiem lat wcześniej Beatrycze, największą, choć platoniczną, miłość i muzę. Jej pamięć będzie czcił do końca życia. Niedługo po śmierci ukochanej bierze ślub z Gemmą Donati i zostaje ojcem czworga dzieci. Nie odnajduje jednak w małżeństwie szczęścia, czego najsurowszym i najbardziej oczywistym dowodem jest całkowita niemal nieobecność Gemmy w twórczości małżonka. Alighieri, od najmłodszych lat kształcony na męża stanu, oddaje się polityce i pisaniu.

Burzliwy to okres dla Florencji, która rozwija się w niepohamowanym tempie, nie tylko pod względem kulturalnym i urbanistycznym. W ciągu dwóch stuleci liczba mieszkańców miasta wzrasta z niecałych 30 tysięcy do około 70; tym samym, pod względem populacji, ustępując w Europie tylko Paryżowi. I choć przez długi czas część florentyńczyków zmuszona jest mieszkać de facto poza murami miasta, to nie brak miejsca jest największym problemem. Florencją od lat targa bowiem polityczny konflikt pomiędzy frakcjami gwelfów i gibelinów. Dante – gwelf, a więc zwolennik władzy papieskiej, przez pewien czas rządzi miastem wraz pięcioma innymi priorami, tworząc Signorię. Niedługo jednak trwa ta pozorna równowaga. W 1302 roku w stronnictwie gwelfów rodzą się waśnie, co skutkuje dodatkowym podziałem na gwelfów białych i czarnych. Nieświadom tej tragedii Alighieri podczas największych utarczek przebywa w Rzymie. W drodze powrotnej dowiaduje się, że jego dom spalono, a on sam został skazany na śmierć w razie schwytania na ziemi florenckiej. Tak rozpoczyna się ciężkie dziewiętnaście lat wygnania poety, zakończone śmiercią w 1321 roku. Do ukochanej Florencji Dante nie wróci już nigdy.

 

Pielgrzymka

Taka jest historia Dantego – polityka i poety. Boskiej komedii nie sposób czytać bez podstawowej choćby wiedzy o życiu wieszcza; siebie samego uczynił bowiem narratorem i głównym bohaterem poematu: Dantem-pielgrzymem. Dzięki takiej relacji „z pierwszej ręki”, mimo wątków nierealnych i uniwersalnego przekazu, czytelnik otrzymuje intymny portret XIV-wiecznego poety i świata, który go otaczał. Jak się okazuje, nie jest to świat całkowicie zgodny z naszym, najczęściej stereotypowym, wyobrażeniem o średniowieczu.

Wydawałoby się, że historia opowiedziana przez wieszcza jest linearna i zrozumiała. Potrzeba jednak znajomości nie tylko życiorysu autora czy realiów ówczesnego świata, ale i rozległej wiedzy z zakresu filozofii, teologii i literatury, aby czytać poemat bez przypisów. W uniwersalny przekaz Dante wplótł nie dziesiątki, a setki pomniejszych wątków, obrazów ze współczesności i elementów kultury bliskiej średniowiecznemu uczonemu. Ta mnogość historii umożliwia spojrzenie na temat ciała i cielesności człowieka, bo choć faktycznie w średniowieczu nie istnieje ciało jako takie, zawsze przenika je dusza (piszą o tym Jacques Le Goff i  Nicolas Truong w Historii ciała w średniowieczu), to trudno wyzbyć się wrażenia, że kwestia cielesności jest w Boskiej komedii jedną z najistotniejszych. I najbardziej makabrycznych, naturalnie.

 

Rozumienie ciała w średniowieczu

Pojęcia ciała i cielesności nie są tożsame. Ciało to żywy organizm; struktura złożona z tkanek zanurzonych w krwiobiegu i pokrytych skórą. Trudniej zdefiniować cielesność, na którą składa się całe bogactwo funkcji ciała ludzkiego w jego podstawowych kategoriach biologiczno-fizycznych, duchowych, emocjonalnych, i intelektualnych (U. M. Mazurczak, Dwie starożytne tradycje rozumienia ciała w sztuce średniowiecznej, w: ROCZNIKI HUMANISTYCZNE Tom LIV-LV, zeszyt 3 –2006-2007, str. 159). I ciało, i cielesność odrzucał średniowieczny Kościół, widząc w człowieku dwie skłócone natury: tę duchową, wzniosłą i dążącą ku Bogu, i tę cielesną – pustą i grzeszną. Ponieważ również filozofia średniowieczna opiera się na teocentryzmie, a religia miała ogromny wpływ na życiecodzienne w XIV-wiecznej Europie, wydawałoby się, że pogarda wobec cielesności była równie powszechna, jak w antyku zachwyt nad pięknem ludzkiego ciała. I chociaż właśnie taki obraz średniowiecza  – jako okresu odrzucającego to, co cielesne – funkcjonuje w świadomości wielu z nas, na kartach Boskiej komediiAlighieri wielokrotnie zaznacza, żedusza potrzebuje ciała, a ich połączenie to ideał klasycznie rozumianego piękna.

 


Kiedy dusza traci ciało…

To, jaką tragedią jest rozłączenie duszy i ciała, opisuje Dante, trafiając w swej wędrówce do lasu samobójców w drugim kręgu Piekła. Ci, którzy świadomie targnęli się na własne życie, podług zasady contrapasso, w piekle zostają pozbawieni ciał, zamienieni w drzewa.

 

Gałązkę z dużej ułamałem śliwy.

„Czemu kaleczysz?” — jęknął pień (…)

I znowu biadał: „Czemu rwiesz mi trzewa?

O, jakiż w tobie duch nielitościwy!

Byliśmy ludzie, dziś jesteśmy drzewa,

Ale się z czulszą litością spotyka

Bodaj gadziny dusza…

 

Samobójcy, odarci z nadziei na Zbawienie –ponowne połączenie ciała i duszy, nigdy nie zostaną odratowani. Dante udowadnia, że ciało powróciło do swojej funkcji piękna, a jego brak stał się synonimem zła, przekleństwa i kary wiecznej (U. M. Mazurczak, dz. cyt., str. 173). Podobną postawę przyjął jeden z najważniejszych myślicieli średniowiecza św. Tomasz z Akwinu, według którego dusza potrzebuje ciała, bo tylko dzięki zmysłom możliwe jest prawdziwe poznanie. Co ciekawe, tą tezą filozof sprzeciwił się poglądowi antycznego myśliciela  Platona, że człowiek to dusza, a ciało jest tylko śmiertelną powłoką, nie odgrywającą po śmierci żadnej roli.

 

Deformacje

Wróćmy jednak do Inferna. Utrata własnej fizyczności jest przerażająca, ale to dopiero początek – jesteśmy przecież dopiero w drugim kręgu. Wędrując w głąb piekielnego stożka, Dante i Wergiliusz spotykają tych, którzy dopuścili się coraz to cięższych grzechów. Jedynym, co może być gorsze od pozbawienia ciała, jest jego potworna deformacja w wyniku tortur i kary za przewinienia. Czytelników o słabszych nerwach muszę ostrzec, że nie obejdzie się bez krwawych ustępów. Oto pierwszy z nich:

 

Jeden duch kształtem przypominał lutnię,

A raczej takim fantazji się zjawi,

Gdy mu się w myśli obie nogi utnie…

Wodna puchlina, która miąższ w nim trawi,

Stosunek członków znosi u nędznika,

Potworny rozmiar lic i brzucha jawi.

 

Opisywany nieszczęśnik to „mistrz Adam”, Adamo di Anglia, fałszerz florenów współczesny Dantemu. Spalony żywcem, w piekle zostaje dotknięty puchliną wodną, zniekształcającą wszystkie członki. Kary grzeszników, których spotykają nasi wędrowcy, osadzają się w większości przypadków na cierpieniu fizycznym lub przynajmniej na fizycznej uciążliwości (jak na przykład wirujące na wietrze dusze zmysłowych, którzy zgrzeszyli pożądliwością). Największą torturą psychiczną jest świadomość, że – parafrazując słowa z bramy do piekła –nie ma nadziei na Zbawienie dla tych, którzy znajdą się w środku.

 


Człowiek to czy zjawa?

Jeszcze straszniej jest w ostatnim, dziewiątym kręgu piekła. Poniżej jeden z najbardziej makabrycznych fragmentów Inferna:

Gdy odchodzimy, w rowie dwa widziadła

Spostrzegam taką zwarte zawziętością,

Że głowa głowie za kaptur przypadła.

Jak się do chleba rwie człek zdjęty czczością,

Tak wyższy, leżąc niższemu na grzbiecie,

Wpił się w kark, ponad pacierzową kością.

A jako Tydej w pomściwym odwecie

Zębami szarpał łeb Menalippowy,

Tak ten darł czaszkę i ssał mózg w szkielecie.

 

W powyższej pieśni pojawiają się postaci Ugolina della Gherardesca i arcybiskupa Ruggieriego degli Ubaldini. Ten pierwszy (w cytacie –wyższy) był florenckim hrabią pochodzącym z rodu sprzymierzonego z frakcją gibelinów. W dziewiątym kręgu znalazł się jako zdrajca po umyślnym działaniu na korzyść gwelfów. Za zdradę poniósł srogą karę jeszcze za życia: arcybiskup Ruggieri zamknął go w wieży razem z synami i wnukami, skazując wszystkich na powolną śmierć głodową. Jak widać, piekło o tyle jest straszniejsze od kar ziemskich, że skazaniec nie może liczyć na wybawienie w postaci śmierci. Wręcz przeciwnie – tortury rozwlekają się w nieskończoność. A ciała – choć zadawane im rany są śmiertelne, a ból jest proporcjonalny do ciosów –nie ulegają zniszczeniu. Jak to możliwe, zastanawiasz się być może, drogi czytelniku. Człek to jeszcze, czy już zjawa?

W czyśćcu Dante zauważa w tłumie dusz swego przyjaciela, muzyka Casellę. Ten chce go uściskać, bez powodzenia –ręce próbują objąć ducha:

 O mary, oczom tylko od mar różne!

Trzykroć się na niej ręce me wiązały,

Trzykroć do piersi mych upadły próżne. (…)

Rzekł słodko: „Nie sil się nad próżną rzeczą!” 

Po tarasach czyśćca Alighieri wspina się przez jakiś czas w towarzystwie rzymskiego poety Stacjusza. Ten wyjaśnia pielgrzymowi, że po śmierci dusza przyobleka się w niematerialną powłokę podobną do tęczy, o kształcie odpowiadającym duszy, która w niej zamieszka:

 

A jak powietrze wilgotne w czas słoty

Pod wpływem słońca, co się w nim przeziera,

Siedmią barw krasi tęczy kołowroty,

Podobnie cała wokół duszy sfera

Powietrzna swoje kształtuje osnowy

Wedle form, które duch na nią wywiera.

 

Choć nasi wędrowcy napotykają tylko projekcje prawdziwych ciał z krwi i kości, to ich wygląd odpowiada temu, jaki mieli za życia. Ten zabieg tłumaczy, dlaczego śmiertelne przecież ciało może się regenerować podczas zadawanych w piekle tortur, przy okazji jednak pozostając przy wyglądzie ziemskim. Nie tylko dusza, ale i wygląd zewnętrzny budują jestestwo istoty ludzkiej –za życia, ale i po śmierci.

 

Beatrycze

Po lekturze Komedii trudno jest myśleć o średniowieczu jako epoce usuwającej fizyczność w cień, skupiającej się tylko na wartościach, jakie niesie ludzka dusza. Ciało jest jej najpiękniejszym odbiciem i dopełnieniem. W Życiu nowym, kierując się tradycją Dolce stil nuovo, Dante odmalował obraz Beatrycze, kobiety-anioła, niewinnego, promieniującego dobrem i szlachetnością. W Sonecie XXVI: Jakiż to piękny widok i jaki uroczy czytamy (przekład G. Ehrenberga):

 

A ust jej uśmiech tak wonny i świeży,

Tak pełen wielkiej niebiańskiej miłości,

Jak gdyby mówił cicho: westchnij, duszo.

 

Sceptycy twierdzą, że Alighieri nie mógł kochać Beatrice Portinari, którą widział zaledwie kilka razy w życiu. Faktycznie, etos donna angelicata, kobiety-anioła, wywyższa uczucie platoniczne nad tym zmysłowym. A jednak Dante zawarł w swych sonetach podziw dla delikatnej urody dziewczyny, jej gracji i uśmiechu.

 

Ciało i cielesność raz jeszcze

Niełatwo jest zrozumieć średniowieczny stosunek do ciała, tak jak niełatwo jest czytać dantejskie arcydzieło. A jednak, mozolnie przebijając się przez strony Boskiej komedii, można zrozumieć i odczytać na nowo także kulturę średniowiecza. Alighieri, zamiast odrzucić ciało i uciec się do czystej symboliki, poświęcił mu w swym poemacie bardzo wiele uwagi. Obronił ciało jako piękne uzupełnienie duszy, potrzebne nam za życia i po śmierci.

A cielesność? W V pieśni Inferna skazana za nieposkromienie zmysłowości Francesca da Rimini opowiada swoją historię zakazanej miłości (o charakterze zdecydowanie fizycznym) i kary, jaką ją za nią spotkała. Zamiast oskarżać, poeta współczuje:

 

Więc ja, poznawszy, jak wielka ich męka,

Zwiesiłem głowę i trwałem w tym stanie (…)

„Franciszko — rzekłem — pokutnico biedna,

Do łez mię twoje wzruszyły cierpienia.

 

No cóż. Wobec innych grzeszników nie miał Dante tyle wyrozumiałości, co dla kochanków.

 

Dla tych, którzy nie czytali

 

Historia opisana w Komedii rozgrywa się w Wielkanoc 1300 roku. Dante, obudziwszy się nagle w ciemnym lesie, wyrusza w niezwykłą podróż, trwającą trzy dni i trzy noce. Oprowadzany przez Wirgiliusza, swego antycznego mistrza, udaje się do piekieł, gdzie poznaje grzeszników z wszystkich dziewięciu piekielnych kręgów. Następnie trafia do czyśćca, osadzonego na antypodach Jerozolimy. Po jego tarasach Dante pnie się na szczyt – do raju, gdzie spotka nareszcie ukochaną Beatrycze i pozna ogrom potęgi i miłości Bożej.

 

Cytaty z Boskiej komedii w przekładzie E. Porębowicza.
Ilustracje: Gustave Doré (1832–1883) .

 

Posted on by

Narodziny Afrodyty

Jej spektakularne objawienie światu przywodzi na myśl słowa Horacego z Listu do Pizonów, w którym Rzymianin wskazywał na podobieństwo między malarstwem a poezją (ut pictura poesis – poemat niczym obraz), a także znane z relacji Plutarcha poglądy Simonidesa z Keos (V w. p.n.e.), który twiedził, że malarstwo to niema poezja, zaś poezja jest mówiącym malarstwem. Z całą pewnością niejedno wizualne przedstawienie cypryjskiej bogini powstało dzięki fantazyjnym opisom poetów i pisarzy. Zarówno artystyczne, jak i literackie wcielenia bogini są przy tym dosyć różnorodne.

Na wynurzającą się właśnie z łona matki – z morza – Cyprydę, na to dzieło Apellesa spojrzyj.
Jak ująwszy w rękę włosy ociekające wodą, wyciska białą pianę z mokrych pukli.
Widząc ją taką, Atena i Hera na pewno by rzekły: „O, nie będziemy z tobą współzawodniczyć w piękności!”

Powyższe strofy autorstwa Antypatra z Sydonu (II w. p.n.e.) przytoczone w przekładzie Zygmunta Kubiaka, nawiązują do dzieła najsłynniejszego malarza antyku, Apellesa (IV w. p.n.e.), którego żaden obraz nie przetrwał swoich czasów. Dzieło jego życia, zwane Venus Anadyomene, znamy tylko z przekazów literackich, choćby z Pliniusza Starszego, który tak pisał o nim w swojej Historii naturalnej (przekład I. i T. Zawadzkich):

Wenus wynurzającą się z morza boski August umieścił w świątyni Cezara-Ojca; jest to tzw. „Anadyomene”. To arcydzieło było opiewane w greckich wierszach, które ciesząc się większą popularnością rozszerzyły sławę artysty. Gdy dolna część obrazu została uszkodzona, nie udało się znaleźć nikogo, kto by ją naprawił; ale też samo uszkodzenie wyszło artyście na chwałę. Obraz ten został stoczony przez robactwo i rozpadł się.

Obraz Williama-Adolpha Bouguereau, Muzeum Orsay
Obraz Williama-Adolpha Bouguereau, Muzeum Orsay

Poetyckie opisy obrazu pozwoliły jednak, by artyści wzorowali się na nim przez stulecia. Gest wyciskania wody z włosów uchwycił choćby jeden z XVII-wiecznych malarzy niderlandzkich, Cornelis de Vos, czy tworzący w  XIX wieku Francuz William-Adolfe Bourguerau. Dzięki nim – a także dziesiątkom innych artystów – wyobrażamy sobie Afrodytę jako piękną kobietę. Rzeźbiarskie i malarskie przedstawienia ukazują boginię o smukłym ciele, długich włosach, czasem starannie upiętych, ale często także rozwianych wiatrem, z dłonią zasłaniającą intymne części ciała. Oczywiście każda epoka dodała tutaj coś od siebie – a trzeba podkreślić, że narodziny kultu Afrodyty sięgają prawie czterech tysięcy lat.

Obraz Cornelisa de Vos, Muzeum Narodowe Prado
Obraz Cornelisa de Vos, Muzeum Narodowe Prado


Bogini Matka

Wszystko zaczęło się na Cyprze – suchej, skalistej, gorącej wyspie na Morzu Śródziemnym, której nazwa pochodzi od miedzi (gr. kypros – miedź). Położona na skrzyżowaniu wodnych szlaków handlowych z Europy do Afryki i Azji, politycznie zależała od wielu krajów, jednak, aż do dnia dzisiejszego, zachowała swoją kulturową tożsamość. Najważniejszym starożytnym bóstwem cypryjskim była tu zawsze Afrodyta, której święta najpiękniej i najhuczniej obchodzono w Pafos. Do dziś zachowały się mury otaczające miejsce kultu bogini w Palaipafos (Pafos Palaia), wzniesione w XII w. p.n.e., których dawny kształt wyobrazić możemy sobie dzięki zachowanym monetom i gemmom, i o której Herodot pisał, że była najdawniejszą świątynią Afrodyty na wyspie.
Sam kult Afrodyty istniał na Cyprze już wcześniej,  najprawdopodobniej od początków istnienia miasta Pafos Palaia, które przypadają na XIV w. p.n.e. Geneza kultu sięga jeszcze wcześniej, do innych kutur: sumeryjskiej i fenickiej, przywiezionych na wyspę przez zagranicznych kupców. Sumerowie czcili Inannę, zaś Fenicjanie Asztarte, obie utożsamiane z poranną i wieczorną gwiazdą – czyli Wenus. Były to boginie płodności, a i Afrodytę czczono często jako boginię-matkę.

Piękność z brodą

Bogini miłości miała jednak więcej wcieleń. Plutarch na przykład opisuje historię Ariadny, ukochanej Tezeusza – tej samej, która za pomocą kłębka nici pomogła mu wydostać się z kreteńskiego labiryntu. Według pisarza, zmarła ona w połogu właśnie na Cyprze, a w jednym z cypryjskich miast czczono Afrodytę-Ariadnę, opiekunkę matek wydających na świat dzieci. Odbywał się tam nawet rytuał składania ofiar bogini, podczas którego młody mężczyzna imitował krzyki rodzącej królewny.

Co ciekawe, powyższy kult niektórzy badacze wiążą także z czcią oddawaną… “brodatej Afrodycie” (Venus barbata), o której, pośród innych Rzymian, wspomina chociażby Makrobiusz w Saturnaliach. Wydaje się, że także i ten kult rozwinął się na Cyprze – posążki brodatych kobiet o obfitych kształtach znaleziono choćby w Golgoi i Amathous.

Wenus na fresku w Pompejach
Wenus na fresku w Pompejach


Morska córka nieba

Najbliższe naszym wyobrażeniom Afrodyty są opisy Hezjoda (VII w. p.n.e.), pochodzące z jego eposu Narodzin bogów. Grek wyprowadzał rodowód bogini od Gai (Ziemi) i Uranosa (Nieba). Mieli oni syna Kronosa – z dzieci najstraszniejszego, co ojca krzepkiego miał w nienawiści. Kronos, w zmowie z matką, postanowił wystąpić przeciwko ojcu, który zwykł przed Gaią chować potomstwo. I kiedy –

nadszedł wielki Uranos wraz z nocą i objął Ziemię,
pragnąc związku miłości i przykrył ją sobą całą.
Syn zaś z zasadzki swą rękę lewą zaraz wyciągnął,
prawą zaś ujął ogromny sierp z ostrymi zębami,
ojca miłego jądra gwałtownie urżnął i cisnął
poza siebie, gdzie padnie. (…)
Jądra zaś tak, jak je obciął był sierpem ze stali,
rzucił z lądu na morze szumiące licznymi falami;
tak płynęły na głębi czas długi, wkoło zaś biała
piana z nieśmiertelnego członka się wzbiera – dziewczyna
rośnie z tej piany, najpierw płynie ku boskiej Kytherze,
stamtąd zaś popłynęła na Cypr falami oblany. (przekład: Jerzy Łanowski)

Mówiąc krótko – Afrodyta narodziła się więc z odciętych genitaliów Uranosa. W odniesieniu do historii przedstawionej przez Hezjoda, nazywano ją na Cyprze imionami: Afrogeneia (zrodzona z piany morskiej), Anadyomene (wynurzająca się z fal), a nawet Filommedeia (dosł. lubiąca genitalia).

Rydwan Wenus pędzla Pietra da Cortona, Muzea Kapitolińskie
“Rydwan Wenus” (fragment) pędzla Pietra da Cortona, Muzea Kapitolińskie


Kwiaty, rydwany i delfiny

Cypryjczycy wierzyli, że to na pamiątkę narodzin Afrodyty wyspa co roku, po zimowych deszczach, na krótki czas rozkwita kolorowymi kwiatami: dzikimi piwoniami, fiołkami, jaskrami, nagietkami, storczykami i narcyzami. Pojawiają się one w miejscach, w których delikatne stopy bogini dotykały ziemi. Spektakl kwitnienia kwiatów trwa kilka tygodni, po czym gorące słońce wysusza ziemię, na której pozostają rośliny naskalne, rozmaryn, tymianek, dzika mięta, macierzanka. W niektórych malarskich przedstawieniach (fresk z Pompejów, obraz Williama-Adolfa Bouguereau) bogini towarzyszą delfiny. Afrodyta porusza się na muszli, którą ku brzegom pcha podmuch Zefira (obraz Botticellego), a na plaży czekają na nią Charyty (boginie wdzięku) i Hory (boginie pór roku). Widzimy też, jak Charyty odziewają boginię w delikatne szaty, stroją kwiatami. Rydwan, który miał powieźć Afrodytę na Olimp, był zaprzężony w białe gołębie (obraz Pietra da Cortony lub fresk Rafaela w Villa Farnesina w Rzymie), a kiedy orszak ruszył, cały świat miał wypełnić się radością.

Najsłynniejsza Wenus pędzla Botticellego, Galeria Uffizi
Najsłynniejsza Wenus pędzla Botticellego, Galeria Uffizi


Wenus Botticellego czy Wenus Poliziana?

Z całą pewnością do najsłynniejszym portretem bogini miłości są Narodziny Wenus Sandra Botticellego. Zajmował się nim m.in. niemiecki historyk sztuki Aby Warburg, który na początku XX wieku opublikował Narodziny Wenus i inne szkice renesansowe. Tekst, na przykładzie obrazu Botticellego, w bardzo subtelny sposób ukazał relację poezji i malarstwa. Autor poddał analizie każdą postać z Narodzin Wenus, porównując je do strof jednego z hymnów homeryckich oraz do wersów autorstwa renesansowego włoskiego twórcy Angela Poliziana. Dla właściwego zrozumienia inpiracji Botticellego warto zapoznać się z fragmentami obu utworów.

fragment drugiego Hymnu homeryckiego za: Homerika czyli żywoty Homera i poematyprzypisywane poecie (w przekładzie Włodzimierza Appela):

Afrodytę czcigodną, zwieńczoną złotem i piękną
Będę opiewał – jej to morskiego Cypru warownie
Los dał w udziale, bo tam ją wilgotny podmuch Zefira
Uniósł, płynącą na fali przez morze szumiące rozgłośnie,
W pianie łagodnej, a Hory o złotych diademach we włosach
Miłe przyjęły boginię i w strój ją boski odziały;
Głowę niebiańską przybrały w misternie spleciony wianuszek,
Piękny, cały ze złota, a płatkom uszu przydały
Cennych kolczyków w kształcie rumianku, mosiężnych i złotych.
Szyję jej delikatną i piersi srebrzyste zdobiły
Złote łańcuszki (…).

 

fragment Giostry Angela Poliziana (w przekładzie Edwarda Porębowicza):

Na burzliwym egejskim morzu, na łonie Tetydy
unosi się płodny ród [Uranosa]
pod wirującymi planetami
miotany falami, zanurzony w białej pianie;
I z tej piany zrodzona wdzięcznie i radośnie,
Dziewica o nieziemskim obliczu,
przez rozwiązłe zefiry pchana ku brzegowi,
płynie na muszli, ku rozkoszy niebios.
(…) I przysiągłbyś, że oto z fal wyszła
Bogini, prawą dłonią zbiera włosy,
a drugą skrywa słodkie jabłko;
I, gdzie stanie jej stopa święta i boska,
ziemia odziewa się kwiatami i owocami;
Potem, z wdziękiem radosnym i niezwykłym,
przez trzy nimfy do kręgu przyjęta,
i przystrojona w szaty zdobne gwiazdami.

Cypryjska plaża Petra tou Romiou – legendarne miejsce narodzin Afrodyty, fot. Nino Verde / Wikimedia, CC BY-SA 3.0
Cypryjska plaża Petra tou Romiou – legendarne miejsce narodzin Afrodyty, fot. Nino Verde / Wikimedia, CC BY-SA 3.0


Święta Maria Afrodyta

Dziś na Cyprze pogańskie wierzenia mieszają się z chrześcijaństwem, a kult Afrodyty – z kultem Marii, matki Jezusa. Zamiast Afroditissy czci się Chrysopolitissę. Jednym z symboli łączących Afrodytę z Marią są niebieskie wstążeczki wieszane na krzakach na plaży w Pafos przez kobiety, które proszą o wstawiennictwo boginię. Jej imię nie ma chyba jednak znaczenia. Bogini-matka, patronka rodzących, opiekunka piękna i miłości jest wciąż obecna na Cyprze, a dzięki poezji i malarstwu – także daleko od morskiego brzegu.

 

Zdjęcie główne: Petra tou Romiou na Cyprze, fot. Senza Senso / Flickr, CC BY 2.0

 

Posted on by

Cezarea Nadmorska

Cezarea Nadmorska to jedno z najbardziej rzymskich miejsc w Izraelu. I choć Witruwiusz, największy antyczny urbanista, pisał swe słynne traktaty kilka lat później niż powstała, to jednak miasto Heroda Wielkiego, wzniesione na brzegu Morza Śródziemnego, wydaje się idealnie spełniać postulaty genialnego architekta. Sugerował on przecież, by w założeniach budowlanych brać zawsze pod uwagę trzy warunki: utilitas, firmitas i venustas (użyteczność, trwałość i piękno). Taka właśnie była i jest Cezarea: funkcjonalna, ponadczasowa i wyjątkowo urodziwa. I choć poezję zwykło się uważać za przeciwieństwo użyteczności, to dziś, ponad dwa tysiące lat od swych narodzin, Cezarea wydaje się także niezwykle poetycka: zawieszona ponad czasem, nastrojowa, romantyczna, a na pewno bardzo fotogeniczna.

Posted on by

Homerowa uczta – zapiekane figi i winogrona z kremową fetą

Menu najprostszej uczty składa się zwykle z pieczonego nad ogniem mięsa, chleba i wina. Spożywanie pokarmów mięsnych ma  częściowo wymiar religijny: ofiarna porcja przypada w udziale bogom, o których przychylność zabiegają bohaterowie. Na stół najczęściej trafia wołowina, wieprzowina, baranina i koźlina, a czasem, dzięki boskiemu wsparciu, także dziczyzna – w postaci kozic lub jeleni. Dieta złożona z mięsa i chleba mogłaby wydawać się monotonna, jednak na stół trafiają również inne przekąski, które niestety nie doczekały się dokładniejszych opisów. Były to zapewne sery, oliwki, miód i owoce (jabłka, figi, granaty i winogrona), które tradycyjnie stanowiły część greckich uczt.

Inspirując się starożytnymi ucztami, możemy przyrządzić danie, którego nie powstydziłby się ojciec poezji epickiej: zapiekane figi i winogrona z kremową fetą. Danie nadaje się zarówno na początek, jak i na zakończenie uczty. Możecie podać je jako lekką owocową przystawkę lub wytrawny deser.

 


Zapiekane figi i winogrona z kremowym dipem z fety

8 fig, przekrojonych na pół
2 garście ciemnych winogron
łyżka miodu
łyżka melasy z granatów (opcjonalnie)

Piekarnik nagrzewamy do 180 stopni.
Owoce układamy na blasze wyłożonej papierem do pieczenia.
Melasę z granatów mieszamy z miodem i skrapiamy owoce mieszanką.
Pieczemy przez 15-20 minut.

Kremowy dip z fety

100 g fety
100 g jogurtu naturalnego
sok z 1/2 cytryny
łyżeczka sumaku (opcjonalnie)

W miseczce mieszamy pokruszoną fetę, jogurt i sok z cytryny.
Mieszamy widelcem lub trzepaczką do uzyskania kremowej konsystencji.
Posypujemy sumakiem.

Upieczone owoce podajemy z dipem z fety.

Posted on by

Poezja i sandały

W ateńskiej dzielnicy Monastiraki, dosłownie u stóp Akropolu, od lat ’20 ubiegłego wieku działa zakład szewski i sklep z obuwiem założony przez Gheorgiosa Melissinosa. Podobno w tej samej okolicy kram z sandałami prowadził przyjaciel samego Sokratesa, niejaki Szymon, jednak przeszło dwa tysiące lat później o Szymonie pamiętają już tylko wybrani archeolodzy, zaś rodzinę, która sto lat temu zajęła jego miejsce, zna w Atenach chyba każdy. Najpierw był Stavros Melissinos, syn Gheorgiosa. Uważał się za poetę i pisarza, jednak twardo stąpająca po ziemi żona przekonała go, że, bardziej niż liryki, ludzie potrzebują trwałych i wygodnych butów. Miała rację, a i mąż okazał się dobry w narzuconym fachu – po kilku latach w sandałach z pieczątką “Poet–Sandal Maker” chodzili Beatlesi, Anthony Queen, Jackie Onassis czy Garry Cooper. Za kilkadziesiąt euro swoją parę może mieć zresztą każdy, bez względu na status i nazwisko. Z miękkiej skóry wytnie je, zszyje i dopasuje do naszej stopy Pantelis, syn Stavrosa. Też poeta i równie zręczny rzemieślnik, który swymi dłońmi sprawi, że będą nosić się jak żadne inne. Wiem, bo sprawdziłam. W modelu Sparta, uwielbianym przez Sophię Loren i Barbrę Streisand, chodzę z przyjemnością już od siedmiu lat. Za to wierszy Melissinosa – ani ojca, ani syna – nadal nie czytałam, choć chyba można je znaleźć w Internecie. Na razie, z początkiem kolejnego lata i w wygodnych sandałach, znów wyruszam poznawać śródziemnomorską poezję. Jest tu wszędzie: w historii, w pejzażach, w dźwiękach i smakach. Czeka. Idziecie ze mną?

 

 

Swoje sandały kupiłam w dawnym sklepie Melissinosa przy ul. Pandrossou 89, jednak niedawno firma poety przeniosła się pod nowy adres (ul. Aghias Theklas 2).
www.melissinos-poet.com

Posted on by

Najpiękniejszy zapach świata. O kwiecie pomarańczy

Drzewka pomarańczowe nie są roślinami śródziemnomorskimi, choć tak bardzo nam się z tym regionem kojarzą. Pochodzą najprawdopodobniej z Chin. Dość wcześnie zaczęli je uprawiać także Arabowie – wiemy na przykład, że gorzkie pomarańcze (czyli właśnie te, których kwiat pachnie najpiękniej) znali już w IX wieku. Zaraz na początku drugiego tysiąclecia przywieźli je na Sycylię, która do dziś słynie na całym świecie z produkcji rozmaitych cytrusów.

 

 Drzewka pomarańczowe na rzymskim Zatybrzu. W Wiecznym Mieście znajdziemy ich wiele więcej; szczególnie wart uwagi jest zaś Giardino degli Aranci, czyli Ogród Pomarańczowy z pięknym widokiem na włoską stolicę. Fot. Julia Wollner


Sycylia, Florencja i Lacjum

Przez wieki pomarańcze pozostawały drogim, egzotycznym owocem, stanowiącym dla wielu symbol luksusu. Nie powinno więc dziwić nas, że jedna z najsłynniejszych florenckich rodzin, która przez długie lata wyznaczała w Europie trendy i mody, przyjęła pomarańcze do swojego herbu. Mowa oczywiście o Medyceuszach – tych samych, którzy lubowali się w aromacie kwiatu jaśminu.

Jednak to nie nazwisko Medyceuszy najmocniej związane jest z pięknym zapachem, jakim wita nas pomarańczowy gaj. Zdecydowanie najważniejsza jest tu bowiem postać Anny Marii Orsini di Bracciano, księżniczki Neroli, którą uważa się za najsłynniejszą miłośniczkę rzeczonego aromatu w całej historii Śródziemnomorza. Na początku XVII stulecia ta arystokratka z regionu Lacjum upowszechniła na Półwyspie Apenińskim produkcję wody pomarańczowej. Znana była ona już w średniowieczu (nazywano ją wówczas acqua nanfa), jednak dopiero książniczka z Neroli sprawiła, że chciały skrapiać nią swoje suknie wszystkie elegantki. Dziś wyraz neroli stał się rzeczownikiem pospolitym i oznacza esencję otrzymywaną z kwiatu pomarańczy. Jest to jeden z najdroższych składników perfum. Woda destylowana z kwiatu citrus aurantium, tak lubiana przez Annę Marię, także dziś święci triumfy na salonach, przede wszystkim jako kosmetyk upiększający. Doskonale sprawdza się jako naturalny tonik do twarzy. Ma własności regenerujące, bakteriobójcze i przecizapalne, dodaje skórze blasku i wspaniale odświeża.

Olejek neroli w eleganckim kryształowym flakonie dostępny jest w naszym sklepie internetowym
Olejek neroli w eleganckim kryształowym flakonie dostępny jest w naszym sklepie internetowym (tutaj)


Sewilla – szczęśliwe miasto

Azahar – tak mówią na kwiat pomarańczy Hiszpanie. Na Półwyspie Iberyjskim jest on najważniejszym zwiastunem wiosny; w Andaluzji, z którą kojarzy się najmocniej, pojawia się w drugiej połowie marca. Sewilla, stolica regionu, poznała kwiat pomarańczy dzięki podróżującym do Chin Genueńczykom. W XI i XII wieku egzotyczne drzewka chętnie sadzono na dziedzińcach i w przydomowych ogrodach. Wierzono, że przynoszą szczęście mieszkańcom, zgodnie z arabskim toponimem “Isbiliya”, oznaczającym “szczęśliwe miasto”. Dziś szacuje się, że na obszarze sewilskiej starówki zakwita wiosną jednocześnie blisko 50 tysięcy drzewek. Miasto wydaje się wówczas wystrojone i wyperfumowane jak na wielką uroczystość; chodniki pokrywają się białymi płatkami, a powietrze wypełnia odurzający aromat.

W Andaluzji na cześć drzewek pomarańczowych nazywa się place, ulice, skwery. Tu: Plaza de los Naranjos w Marbelli, w zimie, fot. Julia Wollner
W Andaluzji na cześć drzewek pomarańczowych nazywa się place, ulice, skwery. Tu: Plaza de los Naranjos w Marbelli, w zimie, fot. Julia Wollner


Zapach raju

Według specjalistów aromaterapii, czyli gałęzi medycyny, która wykorzystuje substancje zapachowe do pozytywnego wpływania na zdrowie i nastrój, zapach kwiatu gorzkiej pomarańczy działa niezwykle korzystnie na naszą kondycję psychiczną. Relaksuje, odpręża, zapobiega i leczy depresje. Jest doskonałym antidotum na stany lękowe. Jego dobroczynny wpływ nie kończy się jednak na sferze psyche, bowiem olejek neroli stosuje się także przy problemach z układem trawiennym – pamiętajmy jednak, że przed użyciem olejku należy skonsultować się ze specjalistą.

Bez ograniczeń można na szczęście cieszyć się aromatem kwiatu pomarańczy w kosmetykach. Od lat jest on jedną z najmodniejszych nut w perfumach wielkich kreatorów – włoskich, francuskich, hiszpańskich i libańskich. Wenecka marka Bottega Veneta oparła o nią wytrawną i szalenie elegancką kompozycję  Knot; w wersji słodkiej najpiękniej prezentuje się w propozycji Libańczyka Eliego Saaba, który w swej flagowej wodzie próbował ponoć zamknąć woń Bejrutu zapamiętaną z dzieciństwa, oraz miodowym zapachu Artisana – Seville à l’aube.

 

Zdjęcie główne: Zeynel Cebeci / Wikimedia, CC BY-SA 4.0
Posted on by

Kwietne dywany czyli włoskie infiorate

Jeden z najsłynniejszych kwiatowych festiwali to sycylijska Infiorata di Noto, która odbywa się co roku w trzecią niedzielę maja. Tego dnia wąska i stroma uliczka Corrado Nicolaci (usytuował się przy niej wspaniały Palazzo Nicolaci Villadorata z rzędem oszałamiających , bogato zdobionych balkonów) zamienia się w kwietny dywan. Na całej długości ciągną się olśniewająco kolorowe obrazy misternie ułożone z tysięcy płatków. Barwy kwiatów kontrastują ze złotym piaskowcem budynków, rażąc soczystym odcieniem. 
Układanie kwiatowej mozaiki rozpoczyna się w piątek. Najpierw autorzy kobierca szkicują kredą rysunek na kamiennym bruku (co roku wybierany jest inny motyw przewodni, np. muzyka, jedzenie, podróże). Potem na zarysowanych konturach układają wąskie, kilkucentymetrowe kawałki zbitej gleby tworzące – podobnie jak szprosy w witrażach – ramy dla kwiatów. Na koniec wolne przestrzenie wypełniają dziesiątkami tysięcy kolorowych płatków. Twórcy gobelinów często używają też nasion fasoli, grochu i soczewicy, kawałków drewna czy barwionych trocin. Efekt podziwia się jednak krótko. Już w poniedziałek kunsztownie utkany dywan niszczą dzieci – to tradycja.

Infiorata w Genzano, fot. Maurizio Belisario
Infiorata w Genzano w 2016 r., fot. Maurizio Belisario

Podobny festiwal odbywa się również w miasteczku Genazzano, godzinę drogi od Rzymu. Po raz pierwszy festa miała miejsce w 1883 roku i odtąd co roku w lipcu powtarza się w niezmienionej formie. W układanie dywanów zaangażowani są wszyscy mieszkańcy. W 2012 roku pobili nawet rekord Guinessa – łącznie ułożyli 1642,57 m kw kwiatowego kobierca! W Genazzano kwiaty zbierane są odpowiednio wcześniej, segregowane kolorystycznie i składowane w tutejszych jaskiniach, gdzie niska temperatura pozwala zachować ich świeżość. W pierwszą sobotę lipca mieszkańcy Genazzano przystępują do pracy, zapraszając również przybyłych na tę okazję turystów. Dywan układają cały dzień i całą noc, by w niedzielę został tradycyjnie… zdeptany. Tu jednak kobierca nie niszczą dzieci, ale aktor odgrywający rolę Jezusa Chrystysa dźwigającego krzyż. Procesja, czyli około 400 mieszkańców przebranych w stroje z epoki, postepuję drogą usypaną z kwiatowych płatków.

Poza Noto i Genazzano, renomą cieszą się także infiorate w mieście Genzano w Lacjum (niedaleko Castel Gandolfo) oraz w Spello w Umbrii. Ta pierwsza odbędzie się w tym roku miejsce w dniach 9–11 czerwca i będzie miała charakter jubileuszowy (240 lat).

Zdjęcie główne: kwietny dywan w Noto w 2013 r., fot. Malega / Flickr, CC BY-ND 2.0
Posted on by

Kwiaty wiecznie żywe

Motyw nie jest nowy – to fakt – ale od wieków cieszy się niesłabnącą popularnością. Nawet najwięksi okrutnicy w historii mieli do kwiatów słabość. Weźmy choćby Hieronima Floriana Radziwiłła, jednego z najbogatszych magnatów Rzeczpospolitej, ekscentryka i sadystę, zafascynowanego dyscypliną wojskową (stworzył na własne potrzeby prywatną armię, w której służyło ok. 6 000 żołnierzy), a jednocześnie miłośnika teatru i baletu (założył szkołę baletową i utrzymywał w swoich zamkach grupy teatralne, które wystawiały przedstawienia włoskie oraz niemieckie). Na jednym z portretów nosi mundur (!) w deseń z… bukiecików. Zresztą nie on jeden spośród mężczyzn doceniał kwiatowe motywy. Ludwik XV, gdy urządzał bale przebierańców, często przebierał się za… rośliny. Rok 1745 był pamiętny z dwóch powodów: raz, bo król wystąpił w niezwykle oryginalnym stroju cisu; dwa, bo wtedy to właśnie poznał Madame Pompadour.

Prada, rok 2012, via Pinterest
Prada, rok 2012, via Pinterest

Wielki boom na kwiaty – duże, wielobarwne, o uproszczonym rysunku – przyniosły lata 60. Popularną ikoną tamtych lat była Twiggy ubrana w kwiatowe sukienki i wyraziste żakiety. Wtedy też powstał słynny wzór Unikko (1964 r.) dla fińskiej marki Marimekko, stworzony przez projektantkę Maija Isolę. Właścicielka Marimekko chciała, by jej firma wyróżniała się na tle konkurencji, pragnęła zmienić sentymentalny “łączkowy” wizerunek kobiet i kategorycznie zakazała używania motywów kwiatowych na rzecz wzorów bardziej abstrakcyjnych. Ale że artystyczna dusza zakazów nie znosi, Maija Isola wcale poleceń szefowej słuchać nie zamierzała. Zamiast rezygnować z motywu kwiatowego stworzyła jego własną interpretację: drobne słodkie kwiatki zastąpiła wielkimi, kolorowymi makami, epatującymi radością i energią typową dla okresu „Flower Power”. Nowy wzór szybko podbił serca Finek i do dziś zdobi nie tylko ubrania, ale też torby, kalosze, tapety. Wykorzystują go również takie firmy, jak zupełnie już śródziemnomorska Prada.

Kwiaty Italii

I tu przechodzimy do włoskich dyktatorów mody, którzy również kwiatów nie unikają. Wywołana do tablicy Prada jako jedna z pierwszych umiała efektownie połączyć tradycję z nowoczesnością, wprowadzając na wybiegi ludowe koronki, nieco egzotyczne satynowe turbany i kwiatowe esy-floresy.

Giambattista Valli, rok 2017
Giambattista Valli, rok 2017

Od lat w świecie włoskiej mody utrzymują się trzy dominujące kwiatowe trendy: kwiaty w wersji barokowej (tu trzy lata temu prym wiódł Valentino, prezentując nie tylko bogato ukwiecone ubrania, ale także torebki ze skórzanymi naszywkami i buty); kwiaty w stylu lat 60. (to głównie Miu Miu, Marni i Prada – ta ostatnia proponowała już sandały z kwiatkiem, kwietne kostiumy skrojone na modłę lat 40. czy okulary z zausznikami zdobionymi kwiatowym akcentem); oraz tradycyjne łąkowe, typowo kobiece kwiatowe wariacje (Giambattista Valli pokazał zimą suknię z cielistego tiulu obszytą haftowanymi różami). Od kilku sezonów modowymi hitami pojawiającymi się na ulicach wszystkich europejskich metropolii pozostają dżinsy w malowane kwiaty, bomberki w kolorowe kwiaty, botki w kwiaty i torebki z kwiatowymi aplikacjami.

 

Gigi Hadid u Moschino, rok 2017
Gigi Hadid u Moschino, rok 2017

A dyktatorom mody wciąż mało! Jakby na przekór postępującej industrializacji, globalizacji i pogoni za sukcesem, pragną powrotu do natury, romantycznych, prostych stylizacji w stylu country. Nawet sportowe sneakersy dostają teraz kwiatowe kokardy!
Podczas prezentowania kolekcji na wiosnę/lato 2018 furorę zrobiła modelka Gigi Hadid przemieniona przez Moschino w chodzący bukiet. Spektakularnie upięte kwiaty “wychodziły” wprost z szerokiego czerwonego kołnierza ni to sukni, ni to długiego kolorowego płaszcza. Kroku dzielnie dotrzymywała marka Marni, która pokazała bajecznie wzorzysty zestaw składający się z zielonej spódnicy w ludowe kwiaty rodem spod Gubałówki zestawione z upstrzonym kwiatami “słodkim” gorsetem à la Maria Antonina. W kolekcji znalazły się takież same ludowo-zielone obszerne kurtki i długie płaszcze w czerwone maki, które mogły nasunąć skojarzenia z Marimekko.

Zrzut ekranu ze strony Gucci.com
Zrzut ekranu ze strony Gucci.com

Nowy kwiatowy trend zaproponował Alessandro Michele. Od kiedy objął stanowisko dyrektora kreatywnego domu mody Gucci, w każdej kolekcji tej marki dominują motywy botaniczne: sielskie, inspirowane wizerunkiem Ofelii lub retro. Tym razem projektant postawił na bardziej egzotyczne motywy, a florę połączył z tropikalną fauną. W podobnym kierunku poszli: Pierpaolo Piccioli (Valentino), który od kilku sezonów traktuje sukienki jak płótna, na których maluje roślinne dzieła sztuki, oraz Moschino. Modelka ubrana w błękitną spódnicę z piór wyglądała jak barwna papuga. Czy wyciągnięcie z tego coś dla siebie?

Posted on by

Były sobie drzwi. Allada Vermell w Barcelonie

Allada Vermell swoim wyglądem przypomina niewielki ryneczek. Jest zamknięta dla ruchu samochodowego, a w jej centrum znajduje się plac zabaw z ławkami dla spacerowiczów, otoczony barami i restauracjami, wraz z ich stolikami i parasolami przeciwsłonecznymi. Wszystko to w orzeźwiającym cieniu drzew i typowych dla tej części miasta starych kamienic. Podobnie jak cała dzielnica, swój obecny wygląd i charakter zawdzięcza renowacji przeprowadzonej przed Igrzyskami Olimpijskimi w 1992 roku. W ramach ówczesnych prac wyburzono rząd domów, który dzielił obecny szeroki plac na dwie uliczki: Allada (oznaczająca w języku katalońskim grządkę czosnku) i Vermell (z katalońskiego: czerwony, nazwa prawdopodobnie nawiązująca do barwnika używanego przez pracujących w pobliżu dawnego kanału Rec Comtal garbarzy). Po połączeniu dwóch ulic powstała znana nam obecnie Allada Vermell. Niepozorna, jedna z wielu podobnych w dzielnicy El Born… którą dwoje ludzi uczyniło jedną z najbardziej niezwykłych i najczęściej fotografowanych w mieście Gaudiego.

Allada Vermell 12. Nie ma dzwonka ani nawet kołatki; są zwyczajne drewniane, przeszklone drzwi. Za nimi, od 35 lat, mieszka Luis Estévez, przez przyjaciół nazywany Lucky, oraz jego partnerka od lat ośmiu, Inés Hernández. Towarzyszy im czternastoletnia sunia Jackie. Kiedy Lucky się tu wprowadził, Allada i Vermell były jeszcze dwiema oddzielnymi uliczkami. Wyburzenie dzielących ich budynków przyjął z radością – do okien jego domu zaczęło wreszcie docierać słońce. Osiem lat temu, gdy zamieszkała z nim Inés, wspólnie postanowili ten fakt wykorzystać, ustawiając przed drzwiami 4 doniczki z roślinami. Dziś drzwi numeru 12 otacza ich już 61 – stojących na ziemi, umocowanych na ścianie, na oknach i na samych drzwiach. Niektóre z nich Lucky dostał od znajomych; jeszcze częściej są to egzemplarze odratowane, znalezione w różnych zakamarkach dzielnicy, porzucone. Z tych Luis jest najbardziej dumny. W wywiadzie udzielonym dziennikarce “El Periódico” w styczniu tego roku, mówił: – Wiele z tych pięknych roślin, które tu widzisz, było praktycznie martwe, kiedy je znalazłem. Znajomi ze śmiechem nazywają ich dom pod dwunastką “Lourdes dla umierających i porzuconych roślin”. 

Carrer de l'Allada Vermell, fot. Jorge Franganillo / Wikimedia, CC BY 3.0
Carrer de l’Allada Vermell, fot. Jorge Franganillo / Wikimedia, CC BY 3.0

Z czasem, kiedy doniczek wokół drzwi numeru 12 zaczęło przybywać, do tego nieistniejącego na turystycznych mapach Barcelony miejsca zaczęli pielgrzymować ciekawscy, pragnący zobaczyć “dom kwiatów” („dom roślin!” – natychmiast poprawia każdego Inés). Początkowo byli to znajomi sąsiadów i znajomi znajomych; potem turyści. Pojawiało się coraz więcej osób z aparatami fotograficznymi i komórkami. Dziś Luis i Inés muszą uważać, by, wychodząc z mieszkania, nie uderzyć nikogo drzwiami. Właściwie zawsze istnieje prawdopodobieństwo, że akurat ktoś robi zdjęcie wejściu do ich domu. Zdarzyło się, że Inés wracała z zakupami i poproszono ją uprzejmie, żeby nie wchodziła w kadr, bądź zwrócono uwagę Lucky’emu, żeby się odsunął, kiedy stał w drzwiach, zerkając na podwórko. Oboje śmieją się z tych incydentów. Najbardziej surrealistyczną historię, jaka im się przydarzyła, Lucky przytacza w wywiadzie dla “El Periódico”: – Do mieszkania dosłownie wpadła mi kiedyś dziewczyna. Czasem zostawiam drzwi niedomknięte, żeby się wietrzyło, a ludzie się o nie opierają. Drzwi prowadzą zaś prosto do salonu. Przed domem odbywają się też profesjonalne sesje zdjęciowe: ślubne czy do magazynów mody. – Ustawiają się z rowerem, bez roweru, w kapeluszu, bez kapelusza… Kiedyś odbywała się sesja bielizny damskiej. Otworzyłem drzwi, a tu na doniczkach porozwieszane biustonosze i figi…

 

Zapytani o to, czemu nie pobierają opłat za zdjęcia – mogliby przecież na sławie swoich drzwi nieźle zarobić! – Luis i Inés odpowiadają, że głupio im prosić ludzi o pieniądze. Czasem tylko ktoś przyniesie im piwo. Lucky rozważa jednak wywieszenie karteczki z prośbą o dobrowolny datek na utrzymanie roślin, bo jest ono rzeczywiście dość kosztowne. Marzy mu się, by mógł całkowicie poświęcić się ogrodnictwu. Dostał już nawet swoje pierwsze zlecenie – przyozdobienie w podobny sposób witryny znajdującego się po sąsiedzku zakładu fryzjerskiego.Zresztą w ogólnym rozrachunku popularność, jaką przyniosło im hobby, Luis i Inés uważają za coś pozytywnego. Inés wskazuje na pudełko wypełnione karteczkami. To wiadomości, które zostawiają im w oknach odwiedzający z całego świata. Na każdej karteczce kilka ciepłych słów pod adresem lokatorów i ich ukochanych roślin. Sprawiają ogromną radość.

 

Obecnie Allada Vermell 12 pojawiła się już nawet w przewodnikach turystycznych. Przede wszystkim ze względu na ilość i różnorodność roślin zdobiących drzwi i ścianę domu, ale także ze względu na to, jak przepięknie zmienia się kolorystyka tego specyficznego „ogrodu” w zależności od pory roku. Czyżby uroda ogrodu spod dwunastki kryła jakiś sekret? Oprócz, rzecz jasna, ciężkiej pracy obojga lokatorów… Inés ujawnia, że oboje lubią przemawiać do swoich „podopiecznych”, a także… puszczają im muzykę klasyczną. – To je odpręża, gwarantuję! – śmieje się Inés.

 

Wszystkie wypowiedzi pochodzą z wywiadu udzielonego przez Luisa Esteveza i Inés Hernández magazynowi „El Periódico” 8 stycznia 2018 roku.

Ulica Allada Vermell 12 – dojazd metrem: Linia 4 (linia żółta), stacja: Jaume I.

Posted on by

Yves Saint Laurent, dzieci-kwiaty i zaczarowany ogród. Jardin Majorelle w Marrakeszu

Są miejsca, o których wiesz od zawsze, które bardziej przeczuwasz niż znasz, miejsca, w których nigdy nie postawiłeś nogi, a mimo to tkwią gdzieś na dnie twojej świadomości. Tak właśnie było w tym przypadku.

Kilkanaście lat temu, pchana niezrozumiałą potrzebą, którą ktoś nazwałby, być może,  przeznaczeniem, po raz pierwszy postawiłam stopę na marokańskiej ziemi, a wkrótce potem w Marrakeszu, „czerwonym mieście”, mekce dzieci-kwiatów.

Ogrody Majorelle, fot. Luc Viatour / lucnix.be/

Hipisi, podróżujący szlakiem do Indii, zaczęli się w nim pojawiać od końca lat 60-tych. Część z nich udawała się do nadmorskiej Essaouiry, część nigdy nie wyruszyła dalej. Zostawali oczarowani miejscową egzotyką, zasłuchani w transowe dźwięki bębnów, uwiedzeni zapachami, a także łatwym dostępem do specyfików, które miały im pomóc w osiągnięciu innych stanów świadomości, koniecznych dla prawdziwego duchowego odrodzenia. Marrakesz, w języku Berberów „Ziemia bogów”, nadawał się do tego znakomicie.

Zagubieni w wąskich zaułkach starego miasta, szukający drogi do Absolutu ukrytej w oparach haszyszu i kifu, „wymiatali pajęczyny z obrzeży umysłu”, jak śpiewają Crosby, Still and Nash. W czerwonych murach medyny, które o zachodzie słońca zdawały się płonąć, odnajdywali na nowo prastare opowieści, magię utraconą w nazbyt szybko pędzącym świecie Zachodu. Słuchając bajarzy w pasiastych dżellabach, podziwiając zręczność zaklinaczy węży lub magików uprawiających swą tajemną sztukę na placu Djemaa-El Fna, odkrywali zupełnie inną, wyśnioną niegdyś rzeczywistość. W hałaśliwym mieście i usypiającym upale zapominali o wszystkim tym, przed czym chcieli uciec; czasem nawet o tym, co przywiodło ich aż tak daleko. Być może te same pragnienia, ta sama potrzeba odnalezienia siebie na nowo w wiecznej tułaczce, przywiodły do Marrakeszu jednego z największych artystów naszych czasów, francuskiego projektanta i kolekcjonera sztuki Yves Saint Laurenta. To czerwona oaza wyrosła pośrodku pustyni musiała urzec go jako pierwsza, dopiero później odkrył dom. A na końcu ogród…

 

Ogrody Majorelle, fot. Anka Florczak
Ogrody Majorelle, fot. Anka Florczak

 

 

Ogrody Majorelle, fot. Anka Florczak
Egzotyczne rośliny w Jardin Majorelle, fot. Anka Florczak

 

Kilkadziesiąt lat wcześniej, w latach dwudziestych poprzedniego stulecia, po długich podróżach do Włoch, Grecji i Egiptu, przybył do Maroka inny twórca i miłośnik dalekich wypraw –malarz Jacques Majorelle. Porwany urodą północnoafrykańskich ziem osiadł na stałe w Marrakeszu. W 1924 roku kupił kawałek ziemi tuż za murami medyny. Wybudował dom oraz studio, które otoczył  jednym z najpiękniejszych orientalnych ogrodów na świecie, znanym dziś jako Jardin Majorelle. Ze swoich licznych podróży po Maroku przywiózł pomysł na system irygacyjny nawadniający całą posiadłość. W górach Wysokiego Atlasu oczarował go niezwykle intensywny kobaltowy odcień niebieskiego, dziś nazywany Majorelle Blue, na który pomalował najpierw swoje studio, a który wkrótce pojawił się również na murkach wyznaczających poszczególne części ogrodu, fontannach, pergolach czy wreszcie donicach. Charakterystyczną dla miasta czerwoną barwę przeniósł Majorelle na prowadzące przez ogród chodniki. Tak jak Monet, zakochany w świecie roślin, finansował botaniczne eskapady, prowadził ożywioną korespondencję z podobnymi sobie pasjonatami i utrzymywał kontakty z ogrodami botanicznymi rozsianymi po całym świecie. Z amerykańskiego południa sprowadził kaktusy, z wysp południowego Pacyfiku nowe gatunki palm, sukulenty z południowoafrykańskich ziem, czy wreszcie lilie wodne i lotosy z Azji.

Kobaltowy kolor "Majorelle Blue", fot. Anka Florczak
Kobaltowy kolor “Majorelle Blue”, fot. Anka Florczak

W latach 60-tych mały kawałek raju stworzony przez malarza tuż za czerwonym murem gwarnej arabskiej medyny stał się oazą i natchnieniem nowego właściciela,Yves Saint Laurenta. Razem ze swym partnerem, Pierrem Bergé, Yves przywrócił świetność nieco zapomnianemu już miejscu. Unowocześnił system nawadniania, do ogrodowej palety dodał kolejną barwę, słoneczną żółć  – wspaniale kontrastującą z zielenią roślinności i błękitem Majorelle. Sprowadził też nowe gatunki roślin – ich liczba wzrosła ze 135 do 300. Studio Jacquesa Majorelle’a przekształcił w muzeum sztuki berberyjskiej, niezwykłą świątynię rzemiosła rdzennej ludności północnej Afryki. Tylko tutaj ciężkie tkaniny, szlachetne kruszce, wielobarwne kamienie zdają się skąpane w świetle rozgwieżdżonego firmamentu, który w niezwykły sposób podkreśla ich piękno, wydobywając doskonałość każdego najmniejszego detalu.

Yves Saint Laurent dodał do barw ogrodu słoneczną żółć. Fot. Anka Florczak
Yves Saint Laurent dodał do barw ogrodu słoneczną żółć. Fot. Anka Florczak

 

Nowy właściciel sprowadził do Majorelle wiele nowych gatunków roślin. Fot. Anka Florczak
Nowy właściciel sprowadził do Majorelle wiele nowych gatunków roślin. Fot. Anka Florczak

 

Jardin Majorelle jest więc ucieleśnieniem marzeń. Marzeń dwóch wspaniałych artystów, dwóch romantycznych dusz. Snem na jawie. Pośród bujnej roślinności, kolczastych kaktusów, rozłożystych agaw, strzelistych cyprysów, gibkich palm o rozłożystych pióropuszach kołyszących się pod bezlitosnym słońcem Południa, wciąż przechadzają się duchy Dzieci Kwiatów, które nigdy nie opuściły swojego ukochanego miasta. Stąpają pomiędzy plamami intensywnego światła, gdzieniegdzie przechodzącymi w przynoszący ukojenie cień. Medytują pod rozedrganym zielonym baldachimem bambusowego zagajnika. Czasami przystają, by wsłuchać się w szemranie fontann, delikatny szum liści, szczebiot ptaków i wesołe rechotanie żab, ukrytych gdzieś pomiędzy kwitnącymi bielą wodnymi liliami. Stapiają się z bujną zielenią tu i tam znaczoną kolorowymi plamami czerwonego hibiskusa, datury, której białe kielichy kłaniają się ziemi, różowego geranium, żółtych kwiatów opuncji o silnym ziemistym zapachu. Są u siebie, otoczeni tak długo poszukiwaną magią.

 

Fot. Anka Florczak
Fot. Anka Florczak

 

Fot. Viault / Wikimedia
Fot. Viault / Wikimedia, GNU FDL

 

Zdjęcie główne: Khalid Albaih / Flickr, CC BY 2.0
Posted on by

Sant Jordi. Książka i róża

W wielu europejskich krajach znana jest legenda o rycerzu, którego znak krzyża ochronił przed bestią. Ma ona swoją katalońską odmianę. Według niej, nieopodal grodu Montblanc, pojawił się olbrzymi smok. Przerażeni mieszkańcy próbowali obłaskawić potwora, ofiarując mu owce, krowy i konie, jednak smok nie porzucał zamiaru wtargnięcia za bramy grodu. Gdy zabrakło zwierząt, trzeba było zacząć poświęcać ludzi. Do wielkiej misy wrzucono karteczki z imionami wszystkich mieszkańców, w tym króla i jego córki. Codziennie losowano imię kolejnej ofiary. Pewnego dnia dłoń losującego wyciągnęła karteczkę z imieniem królewny…

Legenda o św. Jerzym namalowana na <em>azulejos</em> w Poble Espanyol w Barcelonie
Legenda o św. Jerzym namalowana na azulejos w Poble Espanyol w Barcelonie

Legenda o świętym Jerzym

Niektóre wersje legendy podają, że król, ojciec nieszczęśnicy, płakał i błagał, by ktoś zechciał poświęcić swoje życie, aby ocalić jego córkę – niestety jednak nikt się nie zgłosił. Inne wersje mówią, że przyjął wyrok losu z odwagą i pokorą. Tak czy owak, królewna opuściła mury grodu i skierowała swe kroki ku wielkiej poczwarze. I oto, zupełnie niespodziewanie, na horyzoncie pojawił się piękny rycerz na białym koniu. Zaatakował smoka, raniąc go dotkliwie. Pokonany potwór poddał się rycerzowi, który zawiązał mu na szyi wstęgę królewny i za tę wstęgę poprowadził go do bram grodu, gdzie następnie dobił go jednym celnym ciosem włóczni. Smok zapadł się wówczas pod ziemię, a według innych – padł w ogromnej kałuży krwi. Wszystkie wersje podają jednak zgodnie, że dokładnie w tym miejscu wyrósł krzak czerwonych róż. Rycerz, któremu na imię było Jerzy – po katalońsku Jordi – zerwał jedną z nich i podarował królewnie.

Casa Batlló
Casa Batlló


Katalońskie walentyki

Legenda o mężnym rycerzu znana jest na całym świecie, a św. Jerzy jest patronem bractw, zakonów rycerskich i zgromadzeń zakonnych. Na patrona obrała go sobie również autonomiczna wspólnota Katalonii. Mieszkańcy traktują święto Sant Jordi jak połączenie walentynek i święta niepodległości. Tego dnia mężczyźni ofiarowują kobietom róże (nie tylko partnerkom, ale także zupełnie obcym osobom), panie zaś robią panom podarunek w postaci ciekawej lektury – wszystko obowiązkowo w towarzystwie wstążki w kolorach la senyery. Balkony, wystawy sklepowe, stoiska i ulice również przystrajane są barwami katalońskiej flagi i ozdabiane różami. Ci, którym niestraszne są tłumy, mogą wybrać się na spacer przez centrum Barcelony, by podziwiać przybrany różami dom Casa Batlló i odwiedzić niezliczone stoiska z tanimi książkami na Rambli. Podczas przechadzki – wymienić uśmiechy ze starymi i młodymi ludźmi, dzierżącymi w dłoniach róże i tomiki, a może nawet… sprawić upominek komuś bliskiemu bądź całkiem nieznajomemu?

Posted on by

Zioła, kwiaty i zwierzyna. O najstarszej farmakopei

Kwiecień w języku polskim kojarzy się jednoznacznie: z kwiatami; w szerszym zakresie – z budzącą się do życia przyrodą, jak to przewiduje łacińska nazwa kwietnia, mająca swój źródłosłów w czasowniku aperio, aperire, czyli „otwierać”. Rzeczywiście, w kwietniu otwiera się wszystko – tam, gdzie jeszcze nie zdążyła, kra pęka na rzekach i jeziorach, otwierając wody. Otwierają się pąki liści i kwiatów, ziemia otwiera się i wydaje z siebie kiełki, kłącza, łodygi i liście. Ptakom otwierają się dzioby do śpiewu, nawoływania i rzecz jasna – jedzenia. Niebawem pojawią się pisklęta, które głównie składają się z otwartych dziobów.

Ta symfonia przebudzenia natury skłania do refleksji nad relacją człowieka z przyrodą. Banałem jest stwierdzenie, że człowiek był od zawsze zafascynowany naturą; bliższe prawdzie będzie to, że człowiek był od natury zależny. Poznawanie przyrody miało zatem służyć przetrwaniu – czego unikać, czego się obawiać, a co może być sprzymierzeńcem – jako pożywienie, lek, opatrunek, ochrona przed chorobami itp. Tego rodzaju badania obarczone były kolosalnym ryzykiem – podlegały metodzie badawczej znanej jako „próby i błędy”, niezwykle skutecznej, ale pociągającej za sobą wiele ofiar. Dlatego ci, którym udało się przetrwać badania, utrwalali swoje sukcesy w postaci przekazów ustnych, a z czasem także na piśmie. Rozmaite dzieła i dziełka medyczne, farmakologiczne, czy po prostu botaniczne, powstawały w starożytności, w wiekach średnich i w czasach nowożytnych. Za niedościgniony wzór precyzji i trafności obserwacji długo uważane były prace lekarzy greckich; z czasem do Greków dołączyli Arabowie, zwłaszcza w zakresie optyki i chirurgii, ale też w przepisach na rozmaite specyfiki lecznicze komponowane z roślin i substancji pochodzenia zwierzęcego.

Anemon czyli zawilec
Anemon czyli zawilec

Księgi zawierające opisy roślin i ich zastosowanie w medycynie z grecka nazywano pharmakopeia, a opisywane substancje – pharmakon. To ostanie słówko oznaczało jednocześnie lek i truciznę, ponieważ uważano, że jedno od drugiego różni jedynie dawka. Księgi starożytnych medyków były więc niezwykle cenne – dzięki zawartym w nich przepisom wielu chorych uniknęło dawki śmiertelnej tego czy innego specyfiku.

W zbiorach wiedeńskiej Osterreichische Nationalbibliothek znajduje się tzw. Codex Vindobonensis med.gr. 1, Kodeks wiedeński, zwany również Dioskuridesem wiedeńskim. Jest to iluminowany manuskrypt z początku VI wieku, liczący 492 stronice i będący kompilacją herbarium, atlasu ptaków, a także prac z zakresu farmacji i nauk przyrodniczych. Imponujące dzieło zawiera 392 ilustracje roślin, 66 przedstawień zwierząt jadowitych i 47 wizerunków ptaków.

Kodeks zawiera kilkadziesiąt przedstawień rozmaitych ptaków
Kodeks zawiera kilkadziesiąt przedstawień rozmaitych ptaków

Nazwa kodeksu przywołuje nazwisko jednego autora, jednak jest to zestawienie kilku prac: dziełem głównym herbarium Dioskuridesa, które uzupełniają pomniejsze – czasem kilkustronicowe – dziełka m.in. Nikandrosa z Kolofonu. Warto dodać, że w świecie średniowiecznych kodeksów kompilacje były zjawiskiem zwyczajnym; księgi łączono zgodnie z tematem, autorem, a czasem, w późniejszym średniowieczu,  zupełnie bez związku. Dioskurides wiedeński jest kompilacją dzieł spójnych tematycznie, a spójność ta została podkreślona przez szatę graficzną i krój liter (grecka majuskuła), będące dziełem jednego kopisty bądź jednego zespołu kopistów. W każdym razie, od pierwszej do ostatniej stronicy pracowały nad kodeksem te same ręce, co pozwoliło utrzymać koherentny charakter dzieła we wszystkich jego aspektach.

Marchew
Marchew

Zanim przejdziemy do zachwytów nad urodą kodeksu, warto powiedzieć jeszcze kilka słów o historii powstania tego monumentalnego dzieła. Jest to jeden z najstarszych zachowanych kodeksów, czyli ksiąg w formacie takim, jak książki współczesne, składające się z dwuskrzydłowej oprawy i kart zszywanych i wszywanych w oprawę wzdłuż dłuższego brzegu. Powstał ok. 512 roku n.e., a zatem bliżej mu do starożytności, niż do tego, co powszechnie rozumie się jako średniowiecze. Do antyku przybliżają go nie tylko czasy powstania, osoby autorów i rozwiązania stylistyczne czy formalne przyjęte w miniaturach, ale też region świata, w którym owo dzieło powstało: Bizancjum. Kodeks wiedeńskipowstał prawdopodobnie jako wotum mieszkańców jednego z przedmieść Konstantynopola dla księżniczki (cesarzówny) Juliany Anicii, w podziękowaniu za ufundowanie w ich osadzie kościoła. Głosi o tym akrostych na folio 6v kodeksu, gdzie poeta opiewa okoliczności powstania księgi. Poeci miewają wprawdzie rozmaite pomysły, ale po ponad piętnastu wiekach możemy już tylko wierzyć na słowo. Cel powstania księgi, czyli dar dla księżniczki Juliany, pozostaje bezsporny – świadczy o tym miniatura fundacyjna, najstarsza znana miniatura tego rodzaju w sztuce Zachodu. Księżniczka ukazana jest w towarzystwie personifikacji hojności i mądrości, a u stóp krząta się geniusz sztuk, prezentujący księżniczce ukończoną księgę.

Cesarzówna, Hojność i Mądrość
Cesarzówna, Hojność i Mądrość

Autorem większej części kodeksu (folio 12v do folio 387r) jest Dioskurides Pedanios, pochodzący z Cylicji (dzisiejsza Turcja), lekarz i farmaceuta na dworze cesarza Nerona. Dioskurides stworzył fundamentalne dzieło z zakresu medycyny i farmacji, znane pod łacińskim tytułem De Materia Medica. Było ono podstawowym źródłem wiedzy farmakologicznej  i medycznej aż do XVII wieku. Popularnością dorównywały mu chyba jedynie pisma Alberta Wielkiego oraz De Plantis, przypisywane Arystotelesowi, a ostatecznie Mikołajowi z Damaszku, przy czym księgi te nie zawierały wskazówek medycznych.

Dzieło Dioskuridesa oparte było na dokonaniach jego poprzedników w zawodzie, znakomitych znawców materii medycznej oraz niestrudzonych badaczy. Należał do nich Krateuas (Krateos) zwany Rhizotomos (odcinacz korzeni), który żył na przełomie II i I w. p.n.e. i był nadwornym lekarzem króla Pontu Mitridatesa VI. Krateos był autorem farmakopei i herbarium, a ilustracje do jego dzieła stanowiły źródło inspiracji dla Dioskuridesa, gdy pracował nad własnym opus magnum.

Jeśli dzieło Krateuasa stanowiło dla Dioskurides inspirację wizualną, to źródłem wiedzy merytorycznej był w dużej mierze Sextius Niger, żyjący za panowania cesarza Augusta. Na Sextiusa Nigera powoływał się również Pliniusz Starszy, który czerpał wiele z jego prac i powoływał się na niego w swojej Historii Naturalnej. Sextius popełnił dzieło z zakresu wiedzy medycznej, zatytułowane po grecku περὶ ὕλης, co można oddać jako O materiach(substancjach) [medycznych]. Według źródeł z epoki, Dioskurides odnosił się do osiągnięć badawczych Sextiusa Nigera dość sceptycznie, co nie przeszkadzało mu opierać na jego osiągnięciach swoich własnych badań.

To, czym po dziś dzień zachwyca Kodeks Wiedeński,to jednak przede wszystkim wspaniałe miniatury, wizerunki roślin i zwierząt, a także portrety znakomitości zaangażowanych w powstanie tego wyjątkowego dzieła.

Bryonia czyli przestęp – rodzaj roślin z rodziny dyniowatych
Bryonia czyli przestęp – rodzaj roślin z rodziny dyniowatych

Pierwsze karty pokrywają miniatury przedstawiające wspomnianą wyżej scenę fundacyjną (a dokładniej donacyjną), portrety Dioskuridesa, sylwetki słynnych lekarzy, a także portrety samych kopistów i iluminatorów.

Bardzo ciekawe są karty przedstawiające dwie grupy słynnych medyków i mitycznych patronów kunsztu lekarskiego. Jedna z nich przedstawia znakomite grono, do którego należy m. in. Centaur Chejron, wspomniany Sextius Niger, a także Chejron Machaon, syn Asklepiosa. Do drugiej grupy należy słynny lekarz i badacz (można powiedzieć: pierwszy klinicysta) Galen z Pergamonu, Dioskurides, Rufus z Efezu i Krateuas. Portrety grupowe i indywidualne przedstawiają postacie zdecydowanie na modłę antyczną – odziane w togi, w towarzystwie rozmaitych personifikacji i alegorii, puttów i geniuszy. Taka stylistyka wyraźnie kontynuuje tradycję sztuki antycznej, co w Bizancjum było sprawą zupełnie oczywistą. W przeciwieństwie do znękanej wędrówkami ludów, wojnami i głodem zachodniej części Imperium, Bizancjum wzrastało we względnym spokoju, w poczuciu spójności i trwałości świata antycznego, bardziej greckie niż rzymskie.

Postaci portretowano na modłę antyczną
Postaci portretowano na modłę antyczną

Opisy roślin i ich działanie lecznicze uzupełnione jest szczegółowymi i wiernymi ich wizerunkami. Interesujące jest przy tym potraktowanie ilustracji nie jako zwyczajnego uzupełnienia, ale jako istotnego elementu charakterystyki rośliny, równie ważnego, co opis fizyczny i analiza farmakologiczna. Skąd to wiemy? Ilustracje zajmują całe stronice, tekst sprawia wrażenie zepchniętego na margines, czasem umieszczany jest gdzieś między pędami rośliny, obok gałązki czy łodygi. Nie ma tutaj sztywno wydzielonych przestrzeni dla tekstu i dla ilustracji, jedno i drugie współgra ze sobą, a rośliny zdają się opanowywać powierzchnię kart, podobnie jak w naturze opanowują przynależny sobie teren. Bizantyjscy kopiści oddali całą żywotność roślin, których gatunki bez większego trudu możemy rozpoznać. I tak możemy podziwiać dziką marchew, konopie, fiołki, irysy, aloes, a także koral, którego w starożytności uważano za roślinę morską. Skarb wiedeńskiej biblioteki po piętnastu wiekach stanowi lekturę, w której można się zatopić. Warunek jest jeden – trzeba znać grekę. Jeśli jej nie znamy, to też nie szkodzi – można wtedy w całości skupić się na podziwianiu niezwykłego kunsztu i precyzji malarzy sprzed półtora tysiąca lat.

Posted on by

Podróż przez ogrody Italii

Villa Rufolo, fot. Curt Smith / Flickr, CC BY 2.0

Kiedy myślę o kolorach Włoch, pierwszym skojarzeniem jest wypalona ochra i wyblakła siena południowej Toskanii. A także lekko przykurzona zieleń strzelistych cyprysów i parasolkowatych pinii połączona z szarościami platanów. Jednak nie mija chwila, a powracają wspomnienia południowych wybrzeży, gdzie lśniącobiałe mury oplatają soczyste kiście oleandrów. Wbrew pozorom Italia w swych kolorach wcale nie jest monotonna i przygaszona, a pachnącymi ogrodami potrafi zachwycić nie mniej niż Holandia czy Anglia. Oto kilka najlepszych przykładów.

Widok na Chiesa dell'Annunziata z Villa Rufolo w Ravello, fot. Titus / Flickr, CC BY-SA 2.0
Widok na Chiesa dell’Annunziata z Villa Rufolo w Ravello, fot. Titus / Flickr, CC BY-SA 2.0

Inspiracja przez wieki

Lista gwiazd, mężów stanów i artystów, którzy odwiedzili Ravello, jest nieskończona. Na wakacje przyjeżdżała tu Greta Garbo, na Piazza Centrale przesiadywał Joan Miró, a Humphrey Bogart wcielał się w rolę do filmu Pobij diabła. Chyba łatwiej byłoby wymienić tych, których stopa w Ravello nigdy nie postała. Ale czy jest się czemu dziwić? W niewielkim miasteczku na Costiera Amalfitana, usadowionym na skalnej półce i wpatrzonym w błękit morza, znajdziemy aż dwa ogrody, które od wieków inspirują malarzy, pisarzy i kompozytorów.

Villa Rufolo, fot. Curt Smith / Flickr, CC BY 2.0
Villa Rufolo, fot. Curt Smith / Flickr, CC BY 2.0

O willi Rufolo wspominał Giovanni Boccaccio w Dekameronie. Kilka stuleci później Ryszard Wagner napisał w księdze hotelowej, że w przylegających do willi ogrodach przyszedł mu pomysł na scenografię do Parsifala (patrz: czarodziejski ogród Klingsora). 
Z dwóch tarasów – górnego i dolnego – rozciąga się imponujący widok na wybrzeże Amalfi, a zmysły obezwładniają unoszące się dokoła zapachy: hortensji o białych, czerwonych i różowych kwiatach oraz lipy szerokolistnej, której żółte piękności pojawiają się na przełomie maja i czerwca.

Drugi ze wspomnianych ogrodów znajduje się w willi Cimbrone, stojącej na skalistym cyplu. W willi ulokował się dziś hotel, ale park ze słynnym tarasem widokowym, Terrazza dell’Infinito, jest otwarty dla zwiedzających.

Villa Cimbrone w Ravello
Villa Cimbrone w Ravello

Pierwotnie na cyplu stała rzymska willa; jej ruiny w XI wieku zostały przekształcone przez jedną z patrycjuszowskich rodzin Ravello w okazałą rezydencję. Ostateczny kształt posiadłości dał na początku XX wieku brytyjski polityk Ernest William Beckett. Najwiekszą atrakcją ogrodu, oprócz licznych rzeźb, posągów, małych świątyń dumania i altan, jest pergola obsypana kwieciem wisterii.

Villa Cimbrone, fot. Adrian Scottow / Flickr, CC BY-SA 2.0
Villa Cimbrone, fot. Adrian Scottow / Flickr, CC BY-SA 2.0

Modnie i pachnąco

Jeziora Como nikomu nie trzeba przedstawiać. To kolejne miejsce w Italii, które upodobały sobie gwiazdy kina. Swoje letnie rezydencje mają tu aktorzy, dyktatorzy mody, modelki. Kto jednak woli mniej światowe towarzystwo, może wybrać się do willi Carlotta w miejscowości Tremezzo. Zbudowana w XVII wieku, usytowała się na wprost modnego Bellagio i może pochwalić się pięknym ogrodem z imponującą kolekcją azalii – około 150 odmian w różnych kolorach i rozmiarach pyszni się na tle wybujałych rododendronów, w towarzystwie równie zachwycających kamelii, dumnych sekwoi i cedrów.

Villa Carlotta w Tremezzo, fot. Elliott Brown / Flickr
Villa Carlotta w Tremezzo, fot. Elliott Brown / Flickr, CC BY-SA 2.0

W krainie nimf

New York Times nazwał go najpiękniejszym ogrodem Włoch. Jak by nie było z pewnością jest najbardziej romantyczny. Nastrojowy Monumento Naturale Giardino di Ninfa, położony u podnóża gór Lepini w Lacjum, to raj dla poetów. W naturalny krajobraz, wzorem angielskich XVIII-wiecznych parków, wkomponowane zostały ruiny zamku, kościoła, kilku domostw i dawnych fortyfikacji. Między nimi wiją się malownicze strumienie, wytryskają źródełka, odbijają słońce oczka wodne i stawy. Duża ilość wody i ciepły klimat sprawiają, że wszystko rośnie tu w oczach. Wzdłuż alei ciągną się rabaty róż i ponad 19 gatunków magnolii. Obok siebie rosną purpurowo-karminowe japońskie klony, brzozy i drzewa cytrusowe. Całość umila śpiew ptaków – jest ich ponad 100 różnych gatunków!
Nazwa ogrodu pochodzi od antycznej świątyni, która wzniesiona została przy jednym z tutejszych źródeł na cześć pięknych bogiń zamieszkujących lasy i wody. Ninfa wpierw jako osada, później jako tętniące życiem miasteczko największą świetnością cieszyła się między VIII a XIV wiekiem. Pod koniec wieku XIII miasto przeszło w ręce rodziny Caetani, by wiek później zostać zniszczonym i niemal zupełnie zapomnianym.
Ogród, który dziś podziwiamy, został założony w latach 20. XX wieku. Potomek znanego rzymskiego rodu, Gelasio Caetani, postanowił wskrzesić do życia opustoszałą rezydencję. Niszczejące ruiny i dzikie chaszcze zastapiła kraina jak z bajki. W 1977 roku pieczę nad ogrodem przejęła specjalnie ku temu powołana fundacja – Fondazione Roffredo Castani. Uwaga: ogród rzadko otwiera swe podwoje dla turystów, zaledwie kilka razy w miesiącu. Zanim wyruszymy na wycieczkę, sprawdźmy jego grafik tutaj.

Giardino di Ninfa, fot. Mentnafunangann / Wikimedia, CC BY-SA 3.0
Giardino di Ninfa, fot. Mentnafunangann / Wikimedia, CC BY-SA 3.0

Impresja z tulipanów

Takich okazów mógłby pozazdrościć niejeden holenderski ogrodnik. Mowa o tulipanach w ogrodzie przytulonym do Castello di Pralormo w Piemoncie. Surowy zamek zyskał na subtelności dzięki 90 tysiącom kolorowych kwiatów, które szturmem zajęły wszystkie murawy. Wraz z narcyzami i żonkilami chowają się wśród ścieżek, wiją jak wąż między drzewami i tworzą przytulne pachnące kąciki, w których można delektować się ich widokiem. 
Od 19 lat w kwietniu w Pralormo odbywa się festiwal Messer Tulipano. Do zamku przyjeżdża 90 tysięcy nowych cebulek, które, jak tylko odejdą przymrozki, sadzi się z wielką pompą. Przy okazji mają miejsce wydarzenia towarzyszące: wystawy fotografii, pokazy mody, warsztaty perfumiarskie, wykłady. Wszystko w odcieniach różu, bo w takiej właśnie tonacji utrzymany jest zamkowy ogród. Na prawdziwych pasjonatów czeka tu także kwiatowy targ.

Messer Tulipano w Castello Pralormo, fot. Alessandro Vecchi / Wikimedia, CC BY-SA 4.0
Messer Tulipano w Castello Pralormo, fot. Alessandro Vecchi / Wikimedia, CC BY-SA 4.0

Cały świat w ogrodzie

Dla ludzi z Północy Merano w Tyrolu to brama do Południa. Kiedyś było to jedno z najbardziej znanych alpejskich uzdrowisk. Okolica słynie z wielu atrakcji i zabytków: m.in. antycznej drogi Via Claudia Augusta, mumii z lodowca, której nadano imię Ötzi, zdrowotnych term zbudowanych w sercu kurortu czy modrzewi liczących 2000 lat. Ale turyści przyjeżdżają tu nie tylko dla nart i pieszych wedrówek. Dzięki łagodnemu klimatowi ośnieżone szczyty przeplatają się w Merano z kwitnącymi w setkach barw ogrodami. Jednym z najciekawszych jest ogród na zamku Trauttmansdorff – niegdyś ulubiona zimowa rezydencja cesarzowej Sissi.

Ogrody Trauttmansdorff, fot. Böhringer Friedrich / Wikimedia, CC BY-SA 2.5
Ogrody Trauttmansdorff, fot. Böhringer Friedrich / Wikimedia, CC BY-SA 2.5

Wybór wcale nie dziwi. Na kilku tarasach przypominających kształtem starożytny amfiteatr stworzono około 80 ogrodowych założeń inspirowanych krajobrazami z całego świata – łącznie 7 km tras spacerowych. Do podziwiania m.in. rabaty z tulipanami, narcyzami, jaskrami i niezapominajkami; łąki maków; japońskie zakątki z romantycznymi kameliami, eleganckimi peniami i wiśniowymi drzewkami; prowansalskie pola lawendy czy zamkowy staw pokryty liliami wodnymi.

Zdjęcie główne: Curt Smith / Flickr, CC BY 2.0
Posted on by

Zawsze zielony. 5 ciekawostek o bluszczu

1.Podkreśla kontrasty

Egipcjanie nazywali bluszcz “drzewem Ozyrysa”, zaś w Grecji uważany był za roślinę Dionizosa. Pojawił się chwilę po narodzeniu boga wina, aby ochronić noworodka przed ogniem trawiącym ciało jego matki, w którą uderzył piorunem wszechmogący Zeus. Odtąd, razem z winoroślą, bluszcz podkreślać miał podwójną, pełną kontrastów naturę Dionizosa, symbolizując światło i cień, upał i chłód, życie i śmierć – winorośl jest wszak rośliną wiosenno-letnią, bluszcz zaś – wiecznie zieloną i zimotrwałą.

 

2. Przydaje się w reklamach

W antycznym Rzymie pędy bluszczu kojarzono zwykle z  gospodami, zajazdami i winiarniami – na szyldach tychże miały za zadanie podkreślać wysoką jakość serwowanych trunków. Wierzono bowiem, że jako pnącze silniejsze od winorośli, potrafiące ją opleść i zadusić, bluszcz może oddzielić wino od wody.

3.  Lubi przytulanie

Podczas świąt dionizyjskich ekstrakt z bluszczu wręcz dodawano do trunków – działał ponoć jak afrodyzjak. Może dlatego, że Dionizosa uważano także za boga miłosnej pasji? W nawiązaniu do tego faktu bluszcz nierzadko symbolizuje namiętność: nakazuje ona przecież kochankom splatać swoje ciała na podobieństwo hedery owijającej się wokół pnia drzewa.


4. Kocha komedie, bywa na weselach

Wieniec z bluszczu uchodził w antyku za atrybut muzy komedii, Talii. Symbolizował także wierność, dlatego też wianki z hedery wręczano w Grecji nowożeńcom.

5. Odstrasza złośliwe duszki

W okresie bożonarodzeniowym w Europie Południowej bluszczu używa się razem z ostrokrzewem do tworzenia dekoracji wieszanych nad wejściem do mieszkania i nad kominkiem. Wedle ludowych wierzeń gałązki te mają odstraszać złośliwe chochliki, które zimą uwielbiają robić brzydkie żarty domownikom.

Posted on by

O zawilcach i ogródkach Adonisa

Wszyscy chyba znamy grecki mit o bogini Demeter i jej córce Korze, porwanej przez Hadesa i pozostającej w królestwie cieni przez połowę roku. Demeter rozpaczała po utracie ukochanej córki, a na ziemi panował chłód i ciemność; gdy Kora wracała do matki, ludzie mogli cieszyć się wiosną i latem.

Ta piękna antyczna legenda ma wiele wspólnego z mniej znaną, a równie symboliczną opowieścią o innej cierpiącej bogini. Także w tym wypadku opłakuje ona śmierć bliskiej osoby, aby zaraz później radować się ze wskrzeszenia, nierozerwalnie związanego z odradzaniem się przyrody. Boginią tą jest sama Afrodyta, zakochana w niejakim Adonisie – przystojnym myśliwym, który podczas łowów zabity zostaje przez rozjuszonego dzika. Zrozpaczona bogini miłości błaga władcę świata Zeusa, by Adonis spędzał w podziemnym królestwie Hadesa nie więcej, niż pół roku, każdej wiosny powracając w jej ramiona. Z krwi zmarłego wyrastają piękne i delikatne kwiaty, anemony (po polsku zwane także zawilcami), przypominając, że to, co wartościowe, nierzadko rodzi się w udręce.

Kwitnące zawilce
Kwitnące zawilce

Na niektórych greckich wyspach oraz w zachodniej części Anatolii, czyli na terenach dzisiejszej Turcji, Afrodycie i Adonisowi poświęcono specjalne wiosenne obrzędy. Celebrowano je podczas świąt określanych mianem Adonii. Do najważniejszych z nich należało przygotowanie tzw. “ogródków Adonisa”. Miejscowe kobiety szykowały płytkie wazy lub skrzynki, umieszczając w nich cieniutką warstwę ziemi, a następnie sadząc w niej rośliny – zwykle pszenicę, jęczmień i kolorowe kwiaty – obficie podlewane ciepłą wodą. W połączeniu z nierozwiniętym układem korzennym, sprawiało to, że pędy szybko wschodziły, a następnie, podobnie jak Adonis, równie prędko umierały. Na zakończenie 8-dniowych uroczystości skrzynki wrzucano do rzeki lub do morza. Towarzyszyła im zwykle figura Adonisa. Obrzęd przypominać miał, że przyroda nieustannie zatacza koło. Każdy z nas, niczym kwiat, rodzi się, wzrasta, a następnie odchodzi, jednocząc się z żywiołami, by po pewnym czasie – choć, być może, w zmienionej formie – znowu powrócić.

Posted on by

BVLGARI Jasmin Noir L’Essence

Artykuł z serii: Perfumy pachnące Śródziemnomorzem

Zapachy, podobnie jak książki, opowiadają historie i odkrywają tajemnice. Czynią to językiem innym od powieści, a jednak równie przekonującym, trwale zapadającym w pamięć, grającym na emocjach, a zarazem przekazującym wiele konkretnych informacji. W niniejszej serii przedstawiamy wybrane przez nas perfumy, które zamknięto we flakonach razem z opowiadanymi przez nie sekretami Śródziemnomorza.

Jaśmin od wieków stanowi jeden z najważniejszych składników śródziemnomorskich perfum. Jego wielkimi miłośnikami była rodzina Medyceuszy, jednak w basenie Mare Nostrum roślina ta święciła swoje triumfy już wiele wieków wcześniej, o czym świadczą chociażby wykopaliska w Deir-el-Bahari w Egipcie, gdzie znaleziono mumię pokrytą kwiatami jaśminu. Jego upojny zapach uwielbiały wschodnie władczynie i włoskie księżniczki, a w cieniu jego delikatnych gałązek lubili przesiadywać możni. Książę Toskanii Kosma I Medyceusz (1591–1574) marzył podobno o wyłączności w posiadaniu jaśminu na terenie Florencji, wydając swym ogrodnikom zakaz wynoszenia poza teren posiadłości nawet najmniejszych pnączy. Złamał go jeden z parobków, który podarował maleńką sadzonkę swojej przyszłej żonie. To ponoć od niej pochodzą wszystkie krzewy jaśminu rosnące we Włoszech, a młoda para dorobiła się na ich uprawie majątku. Do dziś w Toskanii gałązkę jaśminu dodają do ślubnego bukietu wszystkie panny młode, licząc, że przyniesie im ona szczęście i dobrobyt.

Rzymska firma o greckich korzeniach, Bulgari, postanowiła zmieszać słoneczny, ciepły i bardzo uwodzicielski zapach jaśminu z kontrastującą z nim wonią innego ważnego składnika śródziemnomorskich pachnideł – gorzkawą mirrą, której aromat niejednemu skojarzy się z dawnymi medykamentami. Jest to zabieg niecodzienny, bowiem jaśmin jest zwykle największą gwiazdą zawierających go kompozycji i zazdrośnie strzeże swojej pozycji. Twórcy najpiękniejszego moim zdaniem zapachu z popularnej linii Jasmine Noir postawili koło niego równie mocnego zawodnika, którego można jednocześnie uznać za jaśminową antytezę.


Wonna żywica z drzew balsamowca w czasach starożytnych stosowana była jako środek przeciwbólowy i lekarstwo w licznych chorobach; wiadomo na przykład, że rany odniesione w walce leczyli nią żołnierze perskiego króla Kserksesa I. Przede wszystkim jednak używana była do balsamowania zwłok. W Biblii wspomina się o niej jako jednym z darów otrzymanych przez Jezusa od mędrców ze Wschodu; wiemy też, że dodano ją do wina podanego Chrystusowi na krzyżu, a następnie zastosowano przy namaszczeniu Jego ciała po śmierci na Golgocie. W naszej kulturze, od czasów Ewangelii, mirra kojarzy się więc z cierpieniem, z męczeństwem, z udręką.

Okazało się, że w perfumach Jasmin Noir L’Essence jaśmin i mirra nie podejmują walki, ale zgodnie splatają się w kompozycji oddającej ducha regionu. Śródziemnomorze zachwyca bogactwem kulturowym i pięknem krajobrazu, jednocześnie zmuszając do pełnego bojaźni schylenia głowy przed tym, co tu najtrudniejsze: suszą, spiekotą, wojną, biedą. Słodycz i zmysłowość kwiatów, symbolizujące radości doczesnego życia, łączą się z powagą i dostojeństwem królewskiego balsamu, przywodzącego na myśl rzeczy ostateczne. Przeciwieństwa lubią się przyciągać. Co więcej, mogą razem naprawdę pięknie pachnieć.

Posted on by

Fior di latte

Fior di latte, czyli kwiat mleka. Jakże poetycko to brzmi! I jak pysznie! Na myśl przychodzi nie tylko Italia, ale także wersy z Pana Tadeusza, gdzie kawiarka – czyli nie kafetiera, a kobieta przygotowująca kawę w Soplicowie – codziennie rano zbiera śmietanę do kawy. Przystawiwszy imbryki, odwiedza mleczarnie i sama lekko świeży nabiału kwiat garnie…

Nazwa fior di latte (pisane również łącznie – fiordiatte) może oznaczać najbardziej podstawowy smak włoskiego gelato. To lody w najprostszej formie: do ich przygotowania używa się tylko słodzonej śmietanki, bez jajek, bez jakichkolwiek dodatków smakowych. To między innymi po jakości fior di latte poznać można dobrą lodziarnię. Receptura jest prosta, trzeba jednak użyć gęstej, tłustej śmietany jak najlepszej jakości. Dobrze zrobione lody to kwintesencja smaku mleka.

Fior di latte może też odnosić się do rodzaju mozzarelli – zamiast tradycyjnego mleka bawolic, przygotowanej z mleka krowiego. Krowie mleko jest tańsze, co oczywiście obniża koszty produkcji. We Włoszech mozzarella domyślnie oznacza ser przygotowany z mleka bawolic, fior di latte – podobny produkt z krowiego mleka. Fior di latte prawdopodobnie pochodzi z Kampanii, gdzie powstał jako alternatywa dla mozzarelli di bufala. Za stolicę fior di latte uważa się niewielką gminę niedaleko Neapolu o nazwie Agerola. Ser produkuje się też w Bazylikacie, Kalabrii, Apulii, Molise i na Sycylii, często stosując rzemieślnicze metody.

Sałatka z mozzarellą fior di latte, szparagami i rzodkiewką

pęczek zielonych szparagów
garść rzodkiewek
150 g mozzarelli fior di latte

dressing:
2 łyżki oliwy extra virgin
sok z 1/2 cytryny
1/2 łyżeczki grubo zmielonego czarnego pieprzu
szczypta soli

Odłamujemy zdrewniałe końce szparagów.
Odcinamy główki szparagów, gotujemy w garnku z wrzącą wodą przez 2 minuty.
Do garnka dorzucamy łodygi, gotujemy jeszcze przez 30 sekund.
Odcedzamy i umieszczamy szparagi w misce z zimną wodą. Studzimy i odcedzamy.
Za pomocą obieraczki do warzyw kroimy łodygi w długie, cienkie wstążki.

Rzodkiewki kroimy w cienkie plasterki.
Kulkę mozzarelli rozrywamy na mniejsze kawałki.
Wszystkie składniki dressingu dokładnie mieszamy.
Na półmisku układamy wstążki i główki szparagów, plastry rzodkiewki i mozzarellę.
Obficie polewamy dressingiem.

Posted on by

Flower-power w Stambule: o hippisach, sufich i jadalnych kwiatach

Pod koniec lat sześćdziesiątych w tureckim mieście Stambule zaczęły dziać się niespotykane rzeczy. Na ulicach można było natknąć się na długowłosych facetów, nierzadko bosych, od których często niosły się gitarowe akordy albo… podejrzane ziołowe zapachy. Przybywali “magicznymi busami”, czyli psychodelicznie pomalowanymi ogórkami Volkswagena; czasem też zwyczajnie, piechotą. Większość z nich przesiadywała najchętniej w restauracji Lale (po turecku “tulipan”), którą nazywali “The Pudding Shop” – ze względu na duży wybór apetycznie wyglądających puddingów, które piętrzyły się na ladzie.

Tulipan i puddingi

Miejscowi szybko domyślili się, że coś jest na rzeczy: oto ich miasto stało się pierwszym ważnym punktem zbornym na hippisowskim szlaku z Europy do Indii. W latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych odbywały tę podróż setki tysięcy dzieci-kwiatów, poszukując mądrości Wschodu, przygody i taniej marihuany. The Pudding Shop, gdzie z głośników huczała ich ulubiona muzyka, okazał się miejscem, w którym spotykały się bratnie, kwieciste dusze i planowały wspólną podróż dalej na Wschód.

Przed Lale/ The Pudding shop, 1978, fot. Rory MacLean
Przed Lale/ The Pudding shop, 1978, fot. Rory MacLean

Co więcej, jeden z ruchów mistycznych fascynujący kochających pokój hippisów można było znaleźć trochę bliżej niż u podnóży Himalajów. W południowotureckim mieście Konya średniowieczny zakon islamskich sufich odbywał zwyczajowe sesje medytacji poprzez muzykę i taniec. Można tam było zobaczyć tajemniczych derwiszy, których wirowanie stanowi echo praktyki medytacyjnej opracowanej w trzynastym wieku przez ich starego mistrza, filozofa Rumiego (1207–1273). Poprzez obrotowy ruch derwisze próbują wejść w harmonię z otaczającą naturą. Swą praktykę opisują oni następującymi słowami: “Obracając się od prawej do lewej, wokół serca, derwisz obejmuje ludzkość miłością. Istota ludzka została stworzona z miłością, by kochać.”

Wirujący derwisze, fot. Xavier Serra / Flickr, CC BY-SA 2.0
Wirujący derwisze, fot. Xavier Serra / Flickr, CC BY-SA 2.0

 

Kwiaty Rumiego

Rumiego, który całe życie nauczał o miłości i tolerancji, do dziś uważa się za prawdziwego ulubieńca hippisów. Co ciekawe i na swój sposób zabawne, pisma myśliciela pokazują, że w Turcji to nie oni byli pierwszymi miłośnikami flower-power. Kwiaty już dla mędrca stanowiły nieprzebrane źródło inspiracji: pisał o nich ekstatyczne wiersze, gloryfikując je jako symbole mądrości. Uważał je za przewodników w wędrówce mającej na celu zbliżenie się do Allaha, prawdy i perfekcji.

 Raz w ogrodzie będąc, jeden kwiat zerwałem.
Ogrodnika widząc, już się lękać miałem.
“Ten cały ogród może twój być, bracie”,
łagodnie powiedział, a ja oniemiałem.
(Z: “Rubajaty”, Dżalaluddin Rumi, tłum. Mehdi Gholami)

Festiwale i religia

Umiłowanie kwiatów nie jest zresztą w Turcji niczym niezwykłym. Szczególnie ważne dla tamtejszej kultury wydają się tulipany i róże. W Stambule, w kwietniu, organizowany jest corocznie festiwal tulipanów, które przed wiekami kwitły bujnie sułtańskich ogrodach, na długo przedtem, zanim zostały dostrzeżone przez Europejczyków. Róże są natomiast dla tureckich muzułmanów symbolem proroka Mahometa. Podobno w 1453 r., zdobywszy Konstantynopol i kładąc tym samym kres Imperium Bizantyjskiemu, sułtan Mehmed II umył każdy centymetr kwadratowy bazyliki Hagii Sophii wodą różaną, symbolicznie zamieniając ją tym samym w meczet.

Mehmed II
Mehmed II

Z ogrodu do kuchni

Wzory przedstawiające róże i tulipany pojawiają się nieustannie w osmańskich wnętrzach, na ubraniach, w zdobieniach książek. Kwiaty obecne są jednak nie tylko w historii, sztuce czy wzornictwie – zasłużoną sławą cieszą się także w kuchni. Jadalnych płatków używa się na co dzień, wzbogacając dzięki nim kolorystykę i smaki potraw. Czasami kwiaty spożywa się też w całości. Jedna z popularnych typów meze dolma – faszerowanych przystawek – wykorzystuje na przykład całe świeże kwiaty cukinii, która obficie kwitnie wiosną i latem. Żółte kwiaty faszeruje się pikantną mieszanką ryżu, cebuli, orzeszków piniowych i porzeczek. Te delikatne kabak çiçeği dolması, jak nazywa się je po turecku, przyrządzano początkowo głównie w regionalnej kuchni Turcji egejskiej; później znalazły one jednak drogę do wykwintnych restauracji współczesnego Stambułu i innych miast.

Zbiory szafranu, fot. Safa.daneshvar / Wikimedia, CC BY-SA 3.0
Zbiory szafranu, fot. Safa.daneshvar / Wikimedia, CC BY-SA 3.0

Kwiaty smakują świetnie także ze słodyczami. Szczególnie chętnie wykorzystywane są płatki róży, sypane radośnie podczas przygotowywania puddingu ryżowego, jogurtu, dżemu, chałwy, nugatu czy rachatłukum. Użycie płatków róży i wody różanej stanowi część wielowiekowej tradycji – rozweselały one już pałacowe kuchnie Seldżuków, poprzedników dynastii Osmanów. Innym kwiatem kojarzącym się ze słodyczami jest dzika orchidea,przez antycznych Rzymian uważana zresztą za silny afrodyzjak. Z jej mielonych korzeni wyrabia się mąkę salep, używaną do przyrządzania gorącego zimowego napoju o tej samej nazwie oraz do wypieków i deserów, takich jak dondurma. Te klasyczne tureckie lody wpisały się na stałe w krajobraz miejskich ulic – ich sprzedawcy zwlekają zazwyczaj z przekazaniem przysmaku, płatając oczekującym klientom niewybredne figle.

Wielki florystyczny wkład do tureckiej kuchni wnosi wreszcie krokus uprawny i wyrastające z jego kwiatu pręciki szafranu – niezwykle cennej przyprawy, a dawniej także barwnika i swoistego panaceum, stosowanego m.in. na melancholię, rany i rozmaite choroby. Chociaż większość szafranu produkuje się obecnie w Iranie, to spora część uprawiana jest też w regionie okalającym tureckie miasto Safranbolu, dosłownie “miasto szafranu”. Krokusy kwitną bardzo krótko, zazwyczaj przez jeden dzień jesieni. Pręciki z rozwiniętych kwiatów wybiera się więc bardzo szybko, a następnie suszy przed użyciem.

Tłumaczył: Janusz Barwik